fbpx

W języku – jak w życiu – jedni lubią się bardziej, inni mniej. Są tacy, którzy z radością i entuzjazmem wszędzie chodzą w pojedynkę, i tacy, którzy z życia czerpią garściami, ale w parach. Dziś zapraszam Cię do lektury artykułu, w którym opowiem o pisowni łącznej i rozdzielnej. Bo słowa też czasem tworzą pary i – jak myślę – warto wiedzieć kto, z kim i dlaczego. Nie będzie to romans ani komedia, ale zbiór najistotniejszych rzeczy. Temat jest dość obszerny, dlatego podzieliłam go na dwie części. Dziś zajmiemy się pisownią: rzeczowników, przymiotników i liczebników. Do dzieła!

Czym jest wyraz

Wyraz to podstawowa jednostka języka, mająca określoną formę i przypisane sobie znaczenie, w piśmie oddzielona odstępem [1].

Zdarza się, że wyrazy łączą się w pary. Czasem tworzą utarte wyrażenia lub zbitki, których zapis może wzbudzać wątpliwości:

  • na co dzień czy na codzień?
  • dobranoc czy dobra noc?
  • na prawdę czy naprawdę?
  • na pewno czy napewno?

Sprawa się bardziej komplikuje, gdy pojawią się trudniejsze konstrukcje typu:

  • dwuipółletni czy dwu i półletni?
  • jasnozielony czy jasno zielony?
  • szeregoworównoległy czy szeregowo-równoległy?

Kolejnym wyzwaniem mogą być wyrażenia typu:

  • nie wiadomo jak czy niewiadomo jak?
  • nieprosto czy nie prosto?
  • nie wyrazistość czy niewyrazistość?

Być może też zadajesz sobie to pytanie: Jak zapisać takie wyrazy – razem czy osobno? Spróbujmy sobie na nie odpowiedzieć w tym artykule.

[1] Wielki słownik języka polskiego PAN

pisownia łączna i rozdzielna

Jeśli już teraz chcesz się sprawdzić, możesz to zrobić. Rozwiąż ten quiz i zobacz, czy o pisowni łącznej i rozdzielnej wiesz już wszystko.

Wspólnie pochylmy się nad podstawowymi zasadami pisowni łącznej, rozdzielnej i zapisów z łącznikiem.

 

Pisownia rzeczowników złożonych

Maminsynek, balon-sondasamochód osobowy. Każde z wymienionych wyrażeń to przykłady rzeczowników złożonych. Jak widzisz, zostały zapisane w różniący się od siebie sposób.

  1. Zrosty i złożenia typu: krótkofalówka, maminsynek, przedsięwzięcie zapisujemy łącznie.
  2. Osobno powinniśmy zapisać takie zestawienia, w których jeden z wyrazów określa drugi. Ze względu na to, że są nierównorzędne znaczeniowo, wymagają pisowni rozdzielnej: wieczór kawalerski (rzeczownik + przymiotnik), lekarz chirurg (rzeczownik + rzeczownik), samochód pułapka (rzeczownik + rzeczownik).
  3. Jednak jeśli wyrazy w zestawieniach są równorzędne znaczeniowo, należy wstawić między nimi łącznik: słowo-klucz, Skłodowska-Curie. 

Pisownia przymiotników złożonych

Gdy połączone wyrazy składają się z członów nierównorzędnych znaczeniowo, wtedy zapisujemy je łącznie. Sytuacji, w których jeden termin określa drugi, mamy kilka:

  • jasnozielony (tu podstawowe znaczenie zostało zawarte w członie drugim: zielony; jasny jest jedynie elementem dookreślającym);
  • własnowolny (od: własnej woli; w tym przykładzie złożenie składa się z rzeczownika i określającego go przymiotnika);
  • dalekobieżny (tego rodzaju przymiotniki pochodzą od przysłówka połączonego z czasownikiem);
  • siedmiopiętrowy (zapis łączny dotyczy również przymiotników utworzonych w wyniku złożenia liczebnika i rzeczownika).

Zdarza się też tak, że przymiotniki złożone powinniśmy zespolić ze sobą za pomocą łącznika. Dotyczy to sytuacji, w których:

  • dochodzi do zestawienia członów równorzędnych znaczeniowo,
    np.: fioletowo-czarny (bo: i fioletowy, i czarny), Skarżysko-Kamienna,
    moczowo-płciowy (bo: i moczowy, i płciowy);
  • przymiotniki składają się z trzech lub więcej członów – w tych konstrukcjach nieistotna jest równorzędność członów,
    np.: staro-cerkiewno-słowiański, wschodnio-południowo-afrykański.

UWAGA! Przymiotniki utworzone od skrótowców również zapisujemy z łącznikiem, np.: PWN-owski.

Pisownia liczebników

  • Zapis liczebników złożonych jest dość prosty do zapamiętania.

Zrosty z cząstkami: -dziesiąt, -nasty, –naście, –sta, –set zapisujemy łącznie, np.: piętnaście.
Liczebniki powyżej dwudziestu zapisujemy osobno, np.: dwadzieścia siedem.
Gdy człon pierwszy przyjmuje postać cyfrową, powinniśmy użyć łącznika, np.: 15-letni.

O tym należy pamiętać

Sytuacja może być nieco bardziej skomplikowana w przypadku połączeń liczebnika pół i liczebnika ćwierć. Przyjrzyjmy się obu zagadnieniom.

Jak zapisać połączenia z liczebnikiem pół

Podobnie jak we wcześniejszych rozróżnieniach mamy trzy wyjścia: zapis łączny, rozdzielny i z łącznikiem. Kiedy należy zdecydować się na pierwszą z opcji?

Liczebnik pół zapiszemy razem, jeśli:

Pół jest pierwszą częścią wyrazu złożonego. Ważne! Nieistotna jest wtedy część mowy, z jaką się łączy, np.: półkoń (rzeczownik), półhurtowy (przymiotnik), półdziko (przysłówek), półklęczeć (czasownik), półtysięczny (liczebnik).

Zapis łączny obowiązuje również w sytuacjach, w których pół (zespolone z przyimkiem w) jako wpół oznacza:

  • objąć kogoś wpół [w pasie];
  • przekroić wpół [podzielić na dwie części];
  • umówić się z kimś o wpół do… [chwila między dwiema pełnymi godzinami];
  • mówić o czymś na wpół drwiąco [niezupełnie, częściowo].

Oczywiście zdarza się też tak, że pół oznacza jedną z dwóch równych części czegoś. Wtedy obowiązuje nas zapis rozłączny, np.: pół miesiąca, pół gruszki, pół kubka.

Chcę Cię wyczulić na wyrażenia typu pół siedzieć lub pół leżeć. Tu kluczowy jest kontekst. Bo jeśli dwa połączenia tego rodzaju określają jedno zjawisko lub stan, czyli nie siedzenie, ale działanie, które w połowie jest siedzeniem, a w połowie leżeniem, należy zapisać je osobno.

Rozdzielny zapis stosujemy jeszcze w dwóch przypadkach:

  • Gdy pół występuje z przyimkami: do, na, o, od, przez, przy, za, np.: do pół minuty; od pół miesiąca.
  • Gdy pół z przyimkiem w oznacza w połowie, np.: urwać w pół słowa.

łącznikiem należy zapisać wyrażenia, w których pół łączymy z nazwą własną, np.: pół-Polak.

Jak zapisać połączenia z liczebnikiem ćwierć

Krótko i na temat. Liczebnik ćwierć:

  • zapisujemy łącznie, jeśli stanowi część wyrazu złożonego, np.: ćwierćfinalista;
  • zapisujemy osobno, gdy oznacza jedną czwartą jakiejś całości, np.: ćwierć kilometra;
  • zapisujemy z łącznikiem w połączeniach z nazwami własnymi, np.: ćwierć-Polak.

Podsumowanie

To nie koniec naszej przygody z pisownią łączną i rozdzielną. Niebawem pojawi się kolejna część. Informację o najnowszych artykułach znajdziesz w moim #bookletterze. Nie czekaj, już dziś dołącz do grona osób panujących nad słowami.

Artykuł powstał na bazie książki Edwarda Polańskiego i Aldony Skudrzykowej Jak pisać? Razem czy osobno? Zachęcam, by wszelkie wątpliwości zawsze rozwiewać ze słownikiem w dłoni – to on powinien być podstawą naszej wiedzy o poprawności językowej.

Włożyliśmy w przygotowanie tych materiałów mnóstwo energii, serca i czasu. Mamy kapitalny materiał, a przed nami już tylko publikacja drugiej części. Jeśli artykuł okazał się dla Ciebie pomocny, udostępnij go swoim znajomym lub osobom, którym może się przydać. Podziel się informacją o nim w swoich mediach społecznościowych, oznaczając mnie. Dziękuję! Odwdzięczymy się kolejnymi znakomitymi treściami.