fbpx
Na Hel czy do Helu?

Na Hel czy do Helu?

Powoli zaczynamy planować wyjazdy wakacyjne. Czasem pojawia się w związku z tym problem językowy – niezależnie od tego, gdzie planujemy spędzić urlop – bo nie wiemy, czy jedziemy na czy do.  

Przyimki do i na są nieodmiennymi częściami mowy. Łączą się tylko z rzeczownikiem lub wyrazem o podobnej funkcji i rządzą odpowiednimi przypadkami.

 

Połączenia przyimka do z rzeczownikami

Przyimek do łączy się z rzeczownikiem w dopełniaczu i wyraża ruch w kierunku konkretnego miejsca, np. 

Wsiąść do pociągu (nie: w pociąg). 

W takich wyrażeniach przyimka do używa się wtedy, gdy miejsce, gdzie się znajduje przedmiot, oznaczy się przyimkiem w z miejscownikiem, np.:  

idę do szkoły (bo jestem w szkole), ale: na uniwersytet (bo studiuję na uniwersytecie); 

jadę do Wielkopolski, bo mieszkam w Wielkopolsce;
jadę do Gdańska, bo mieszkam w Gdańsku;
jadę do Pragi, bo mieszkam w Pradze;
jadę do Polski, bo mieszkam w Polsce.

Ważne

Oczywiście nie obejdzie się bez wyjątków. Przyimka do nie stosuje się w odniesieniu do pasm górskich oraz nazw regionów zakończonych na –skie i -ckie:

jadę w Tatry, a nie do Tatr, mimo że mieszkam w Tatrach;
jadę w Śląskie, a nie do Śląskiego, mimo że mieszkam w Śląskiem;
jadę w Mazowieckie, a nie do Mazowieckiego, mimo że mieszkam w Mazowieckiem.

warsztaty korektorskie

Połączenia przyimka na z rzeczownikami

Z kolei przyimek na łączy się z rzeczownikiem w miejscowniku lub bierniku.

Oznacza miejsce, w którym się coś dzieje (wtedy łączy się z miejscownikiem i odpowiada na pytanie: gdzie?), lub miejsce, ku któremu kieruje się czynność (wtedy łączy się z biernikiem i odpowiada na pytanie: dokąd?).

W wyrażeniach oznaczających kierunek lub miejsce będące celem ruchu przyimek na tworzy następujące połączenia:

  • nazwami wysp i półwyspów:

jadę na Hel, na Majorkę, na Sycylię,
mieszkam na Helu, na Majorce, na Sycylii;

  • z nazwami większości regionów w granicach Polski: 

jadę na Podlasie, na Pomorze, na Mazowsze,

mieszkam na Podlasiu, na Pomorzu, na Mazowszu; 

Ważne

Wyjątek stanowią Małopolska i Wielkopolska:

jadę do Małopolski, mieszkam w Małopolsce,

jadę do Wielkopolski, studiuję w Wielkopolsce;

  • z nazwami regionów zakończonych przyrostkiem -yzna: 

 jadę na Lubelszczyznę, mieszkam na Lubelszczyźnie,

jadę na Suwalszczyznę, mieszkam na Suwalszczyźnie;

  • z niektórymi nazwami regionów znajdującymi się poza Polską i z nazwami państw, z którymi kiedyś Polska była związana historycznie:

 jadę na Syberię, mieszkam na Syberii;

jadę na Morawy, mieszkam na Morawach; 

jadę na Węgrymieszkam na Węgrzech;

  •  z nazwami dzielnic (ta zasada ta jest umowna i nie dotyczy dzielnic, które stosunkowo niedawno były odrębnymi jednostkami administracyjnymi, czyli nie wchodziły w skład miasta):

 jadę na Kazimierz, na Ruczaj, na Pragę;

mieszkam na Kazimierzu, na Ruczaju, na Pradze,

ale: jadę do Włoch, do Wilanowa, do Ursusa 

mieszkam we Włochach, w Wilanowie, w Ursusie.

Ważne

Tu też muszę wspomnieć o wyjątkach:

jadę do Śródmieścia i mieszkam w Śródmieściu;

 jadę do Kabat lub na Kabaty (obie formy są dozwolone).   

  •  połączenia z nazwami miast, kiedy konstrukcja z przyimkiem na oznacza tylko kierunek ruchu, a nie jego cel, np. 

jadę na Gdańsk, jadę na Zakopane, jadę na Berlin.

Na hel czy do Helu?

Jak jest w przypadku tytułowego Helu?

Obie formy są poprawne. Zależy tylko, dokąd chcemy dojechać, do miasta czy na półwysep. Hel bowiem to jednocześnie nazwa miasta i nazwa półwyspu.

Jadę na półwysep Hel (lub: Półpwysep Helski) do miejscowości Hel (do Helu). 

Jak zapisać nazwę półwyspu?

Z Helem związany jest jeszcze jeden problem. Czy nazwę półwyspu zapisujemy dużymi literami czy małymi?

W Wielkim słowniku ortograficznym jest zasada mówiąca: 

Jeśli nazwa własna składa się z dwu członów i człon drugi jest rzeczownikiem w mianowniku nieodmieniającym się, wtedy człon pierwszy (wyraz pospolity) piszemy małą literą, natomiast człon drugi — wielką.

W tym stwierdzeniu nie chodzi jednak o to, czy ten rzeczownik jako taki jest odmienny, lecz o to, że pozostaje on w postaci mianownikowej niezależnie od tego, w jakim przypadku fleksyjnym pojawia się pierwszy wyraz (a więc oba wyrazy pozostają w związku przynależności, a nie w związku zgody). 

Oznacza to, że wyraz półwysep piszemy małą literą tylko wtedy, gdy drugi wyraz jest rzeczownikiem w mianowniku (półwysep Hel). Natomiast gdy drugi wyraz jest rzeczownikiem w dopełniaczu albo przymiotnikiem, oba wyrazy zapisujemy wielkimi literami (Półwysep Helski).

Jakie macie plany wakacyjne? Gdzie sie wybieracie?

Źródła:

    1. Wielki słownik poprawnej polszczyzny PWN, Warszawa 2006.
    2. Wielki słownik języka polskiego PWN, Warszawa 2018.
    3. Wielki słownik ortograficzny z zasadami pisowni i interpunkcji PWN, Warszawa 2016.
Curie-Skłodowska czy Skłodowska-Curie?

Curie-Skłodowska czy Skłodowska-Curie?

Maria Skłodowska-Curie

Co ma wspólnego sławna chemiczka z problemami językowymi?  No ma, i to całkiem sporo. Gdy na ekrany kin wszedł film Maria Skłodowska-Curie, coraz częściej zaczęło pojawiać się pytanie o poprawną kolejność członów jej nazwiska.  Jak więc jest poprawnie: Curie-Skłodowska czy Skłodowska-Curie?
Problemy z nazewnictwem

 Pytanie nie jest błahe, bo uznanie jednej z form za definitywnie błędną niosłoby za sobą wiele konsekwencji administracyjnych. Zresztą problemy z nazewnictwem już są. W podwarszawskiej gminie ulica nazywa się inaczej na każdym z jej trzech odcinków. Jeden fragment nosi nazwę C. Skłodowskiej, drugi  – Curie-Skłodowskiej, a trzeci – Marii Curie-Skłodowskiej.

Niekonsekwencja w pisowni nazwisk

 

W pisowni nazwiska chemiczki Polacy wykazują się brakiem konsekwencji. Przykładów można by mnożyć.

W Sopocie mamy ulicę Skłodowskiej-Curie, a w Gdyni Curie-Skłodowskiej.

Warszawskie Centrum Onkologiczne, które w 1932 roku zostało założone z inicjatywy Marii Skłodowskiej-Curie, ustaliło właśnie taki porządek członów nazwiska chemiczki.

W Lublinie jednemu z liceów patronuje Skłodowska‑Curie, ale już uniwersytetowi – Curie-Skłodowska. Władze lubelskiego uniwersytetu wyjaśniają, że powodem, dla którego w nazwie występuje taka kolejność nazwisk, jest fakt, że sama patronka UMCS używała zamiennie obu form pisowni swego nazwiska. Dowodem tego jest jej własnoręczny podpis w księdze gości Archikatedry Lubelskiej z roku 1930.

Polscy językoznawcy o Marii Skłodowskiej-Curie

Nawet językoznawcy różnie podchodzą do tego zagadnienia.

Profesor Andrzej Markowski w swej publikacji pt. „Język polski. Poradnik prof. Markowskiego” stwierdza, że jest tylko jedna poprawna forma nazwisk złożonych: Nazwiska takie składają się z:

1) nazwiska rodowego kobiety,

2) nazwiska odmężowskiego.

Należy zachować taką właśnie kolejność członów. (…) Poprawna forma nazwiska polskiej uczonej to: Maria Skłodowska-Curie (Maria z domu Skłodowska, z męża – Curie), nie Maria Curie-Skłodowska. Podobnie wypowiada się sekretarz rady języka polskiego Katarzyna Kłosińska, która stwierdza kategorycznie, że to błąd, także ze względu na chronologię pozyskiwania nazwisk.

Łagodniej ocenia to filolog Beata Milewska z Uniwersytetu Gdańskiego. Maria Curie-Skłodowska jest formą gorszą. Ktoś może pomyśleć, że jej nazwiskiem rodowym jest Curie, a Skłodowska to nazwisko po mężu Polaku.

Na taką wersję nie zgadza się z kolei prof. Jan Miodek. Argumentuje swą opinię m.in. tym, że we Francji pierwsze w dwuczłonowym nazwisku zawsze jest nazwisko męża. Po drugie – wskazuje na prawo rosnących członów Behagla, według którego człon krótszy figuruje przed dłuższym.

Językoznawcy opowiadają się za różnymi wersjami, przy czym każdy z nich inaczej uzasadnia swoją opinię. A co na to sama zainteresowana?

Co na to nasza noblistka?

Sama noblistka podpisywała się różnie: Marie Curie, Madame Curie, Marie Curie-Skłodowska, Marie Skłodowska-Curie, a nawet Madame Pierre Curie. W podobny sposób podpisywała się jej córka Irene Joliot-Curie, a nie Curie‑Joliot.

Najczęściej jednak nasza noblistka przyjmowała wersję Curie-Skłodowska. Wynika to zapewne z francuskich zwyczajów. We Francji bowiem jest taka tradycja, że wszyscy w rodzinie mają jedno wspólne nazwisko, a jeśli ktoś chce dodać kolejne (rodowe lub panieńskie), to dodaje je jako drugi człon. W Polsce zwyczaj jest odwrotni tu właśnie tkwi sedno problemu.

Maria Curie za granicą

Warto pamiętać, że pierwszą noblistkę do panteonu swoich wielkich uczonych włączają też Francuzi. W leksykonie Le Petit Larousse z roku 1995 widnieje informacja: Curie (Marie), physicienne française d’origine polonaise (umyślnie rezygnuję z tłumaczenia, żeby osłabić brutalną dla Polaków wymowę tego fragmentu).

Należy mieć na uwadze, iż uczona ta znana jest w świecie jako Marie CurieNagrody Nobla otrzymała zresztą jako Francuzka, a wspomniany leksykon w ogóle nie wymienia jej rodowego nazwiska.

W 1944 roku nie podkreślano polskości noblistki z różnych przyczyn. Dlatego nawet na jednym z wydawanych w Polsce banknotów pojawiło się jej nazwisko zapisywane zgodnie z francuskim zwyczajem.

Jeszcze jedna ciekawostka: Szwedzka Akademia Nauk na dyplomie z 1911 roku umieściła nazwisko męża jako drugi człon, przyznając Nagrodę Nobla Marii Skłodowskiej-Curie. Na pierwszym dyplomie z 1903 roku jest Maria Curie.

Maria Skłodowska-Curie

Maria Skłodowska-Curie

Maria Salomea Skłodowska-Curie herbu Dołęga – fizyczka i chemiczka, dwukrotna laureatka Nagrody Nobla. W 1891 Maria Skłodowska wyjechała z Polski do Paryża, by podjąć studia na Sorbonie; następnie rozwinęła tam swoją karierę naukową. Była prekursorką nowej gałęzi chemii – radiochemii.
Kolejność nazwisk w świetle obowiązującego prawa
Co ciekawe, polskie normy językowe nie idą w parze z normą prawną. Kobieta o kolejności decyduje sama. Oświadczenie złożone przed pracownikiem Urzędu Stanu Cywilnego niesie za sobą konsekwencje prawne i nie można dowolnie żonglować członami nazwiska. Podobnie jest we Francji: Każdy z partnerów może wybrać jako nazwisko używane: albo nazwisko małżonka, albo podwójne – złożone z własnego rodowego i nazwiska żony/męża w dowolnej kolejności.
Jaka jest więc poprawna forma nazwiska noblistki?
Odpowiedź może zaskakiwać – zależy to od wyznacznika, który przyjmiemy. Czy zaakcentujemy zwyczaj francuski czy polski. Zarówno więc Maria Skłodowska-Curie, jak i Maria Curie-Skłodowska są formami poprawnymi.
Bibliografia

A. Markowski,  Język polski. Poradnik prof. Markowskiego,

http://www.wiadomosci24.pl/artykul/maria_curiesklodowska_czy_sklodowskacurie_96489.html

http://www.gazetawroclawska.pl/artykul/907027,moj-reporter-ulica-curiesklodowskiej-czy-sklodowskiejcurie,id,t.html

http://www.umcs.pl/pl/kolejnosc-nazwisk-patronki-w-nazwie-uczelni,5489.htm

 

Jak poprawnie zapisać nazwę górniczego święta

Jak poprawnie zapisać nazwę górniczego święta

W 2007 roku po wielu latach zmieniono w Warszawie nazwę ulicy z Barburki na Barbórki. I zrobiło się gorąco.
Jak powinno się poprawnie zapisywać nazwę święta górniczego: Barburka czy Barbórka? A może poprawny jest zapis małą literą?
 Spróbujmy się zatem przyjrzeć tej sprawie z okazji dzisiejszego święta górników.

Jak zapisać nazwę górniczego święta?

Zacznijmy od tego, że nie można mówić o błędzie ortograficznym w tak napisanej nazwie ulicy. Z błędem bowiem mamy do czynienia tylko wtedy, gdy ktoś napisze jakiś wyraz bądź grupę wyrazów niezgodnie z obowiązującymi w danym momencie zasadami pisowni. Kto miał w ręce przedwojenną książkę czy gazetę, z pewnością dostrzegł niejedno odstępstwo od dzisiejszej pisowni. Z pisownią słowa Barburka jest podobnie.
Za formę ogólnopolską uznawano barbarkę, zapisywaną małą literą w myśl zasady, że nazwy obrzędów, zabaw i zwyczajów oddaje się w druku małymi literami (np. andrzejki, mikołajki, walentynki, juwenalia itp.), barburka zaś miała jedynie status regionalności. Prof. Witold Doroszewski, znany językoznawca i redaktor największego XX-wiecznego słownika języka polskiego, zalecał taką właśnie pisownię, uzasadniając ją słowami:

 W pisowni polskiej można zauważyć tendencję do wprowadzania litery u zamiast  o kreskowanego w wypadkach, gdy u nie wymienia się z o.
Tą samą zasadą kierowano się w 1936 r., gdy przeprowadzono reformę ortograficzną i zmieniono brózda, chróst na bruzda, chrust, bo w tych wyrazach samogłoska u nie wymienia się na o. W wyrazie Barburka natomiast u wymienia się na a (Barbara).

Jest to wymiana (oboczność) wyjątkowa i  nie usprawiedliwia ona przyjęcia pisowni Barbórka. 

Językoznawcy zmienili zdanie w sprawie pisowni słowa Barbórka

Po latach językoznawcy zmienili zdanie.

Słownik poprawnej polszczyzny z 1973 roku pod red. Doroszewskiego i Kurkowskiej oraz Słownik ortograficzny Szymczaka z 1975 roku ostatecznie zaakceptowały formę z ó. Decyzja o zmianie nazwy ulicy była więc trochę spóźniona…


Dlaczego zmieniono pisownię?
Najprościej będzie, jeśli przytoczę tu słowa prof. Jana Miodka, medialnego następcy Witolda Doroszewskiego:

 Jest to ukłon w stronę śląskiej tradycji, w której funkcjonuje postać Barbora [!] i wywiedziona z niej – umotywowana morfologicznie – Barbórka. Święto górnicze i nazwa ze śląskim regionem są genetycznie związane, dobrze się więc stało, że uszanowano tradycję lokalną, przekształconą w zwyczaj ogólnopolski (J. Miodek, Odpowiednie dać rzeczy słowo)

BEZPŁATNE WARSZTATY KOREKTORSKIE

Zapisz się na warsztaty korektorskie i zdobywaj doświadczenie już teraz.
Raz w tygodniu otrzymasz ćwiczenie bezpośrednio na Twój adres e-mail.

Jaka pisownia obowiązuje obecnie?

Nazwa ul. Barburki jest więc ortograficznym archaizmem.
We współcześnie wydanych słownikach znajdziemy jednoznaczną odpowiedź na interesujące nas pytanie – jedyną poprawną formą zapisu jest Barbórka.

Uporządkujmy więc zasady pisowni:

  • Barbórka pisana przez duże B, gdy mówimy o nazwie własnej święta górniczego obchodzonego 4 grudnia z okazji dnia św. Barbary;
  • barbórka przez małe b w odniesieniu do zabaw i zwyczajów związanych z tym świętem.

 

Znalazłam kiedyś w rodzinnym księgozbiorze słownik autorstwa Ewy i Feliksa Przyłubskich Język polski na co dzień z 1985 roku.

Jak widać, w tamtych czasach nowinki nie rozchodziły się tak szybko – kilkanaście lat po ogłoszeniu zmian wciąż można było znaleźć poprzednią wersję zapisu.

Jednak siła tradycji śląskiej wzięła górę i  zmiana pisowni Barburka na Barbórka znalazła się wśród korekt ortograficznych z 1971 roku dokonanych przez Komisję Kultury Języka PAN.

Odbierz

Odbierz prezent
i dołącz do newslettera!

Chcesz poznać sekrety profesjonalistów?
Interesuje Cię zawód korektora?
Wpisz swój ulubiony adres, odbierz prezent i odpowiedz czasem na moje e-maile!

Jak pisać nazwy zwyczajów, obrzędów i świąt?

Jak pisać nazwy zwyczajów, obrzędów i świąt?

Dziś 30 listopada, wczoraj obchodziliśmy andrzejki – wieczór wróżb, zabaw. W niedzielę zaczyna się adwent. Czy wiesz, jak pisać nazwy świąt, obrzędów czy zwyczajów? W sieci królują wielkie litery. Niestety pisownia taka jest błędna. Dlaczego? Jeśli nie znasz odpowiedzi, poszukaj wyjaśnień w tym wpisie.

Jaka jest poprawna pisownia nazw obrzędów i zwyczajów?

Bal andrzejkowy, zabawa andrzejkowa, wieczór andrzejkowy, wróżby andrzejkowe taka jest poprawna pisownia zwyczajów związanych z 30 listopada.

W języku polskim w  nazwach obrzędów, zabaw i zwyczajów (andrzejki, mikołajki, dożynki śmigus-dyngus, gaik, kupała, oczepiny, turoń, walentynki, zaręczyny) należy używać małych liter. Możemy przeczytać o tym w zasadach pisowni Wielkiego słownika ortograficznego.

Nazwy te są rzeczownikami pospolitymi, zdrobnieniami i mają zwykle formę liczby mnogiej. W większości są rodzaju niemęskoosobowego. Nazwa andrzejki pochodzi od imienia własnego Andrzej, podobnie jak nowsze mikołajki od Mikołaj i najnowsze walentynki od Walenty.

Uwaga!

 I jeszcze ciekawostka dotycząca andrzejek (nie: andrzejków) wyraz andrzejki wymawiamy: and-rzejki, andż-żejki, nie: andżejki.

 

BEZPŁATNE WARSZTATY KOREKTORSKIE

Zapisz się na warsztaty korektorskie i zdobywaj doświadczenie już teraz.
Raz w tygodniu otrzymasz ćwiczenie bezpośrednio na Twój adres e-mail.

Jak zapisywać nazwy świąt i dni świątecznych?

Urzędowe nazwy świąt i dni świątecznych, a także nazwy zwyczajowe (w odróżnieniu od ich nazw opisowych, o ile istnieją) piszemy dużą literą:

Boże Narodzenie, Gwiazdka, Wielki Piątek, Wielkanoc, Zielone Świątki, Popielec, Boże Ciało, Dzień Matki, Dzień Dziecka, Wszystkich Świętych, Święto Niepodległości, Dzień Wojska Polskiego.

Z punktu widzenia językoznawczego nazwami opisowymi są np.: środa popielcowa (dopuszczalny jest jednak zapis wielkimi literami), święta wielkanocne.

Uwaga!

 Małą literą piszemy nazwy okresów kalendarzowych i liturgicznych: adwent, karnawał, wielki post.

Możliwe jest jednak użycie wielkiej litery ze względów religijnych w wypadku okresów: Wielki Post i Adwent, które w roku kościelnym należą do okresów szczególnie ważnych.

 

Odbierz

Odbierz prezent
i dołącz do newslettera!

Chcesz poznać sekrety profesjonalistów?
Interesuje Cię zawód korektora?
Wpisz swój ulubiony adres, odbierz prezent i odpowiedz czasem na moje e-maile!