fbpx

Cyklista jeździ w cyklistówce, kolarz na kolarzówce… a rowerzysta?

ZAPANUJ NAD SŁOWAMI

Cyklista, rowerzysta i kolarz. Niby używa się ich jako synonimów, a jednak… Z każdym z tych słów wiąże się inna historia. 

Rowerzysta to termin uniwersalny, neutralny znaczeniowo i stylistycznie oznacza osobę jadącą na rowerze. Cyklista i kolarz są już nacechowane i obarczone konotacjami.

Skąd się wziął rower?

Rzeczownik rower jest definiowany jako jednośladowy pojazd drogowy o dwóch kołach jednakowej średnicy napędzany siłą mięśni ludzkich za pomocą pedałów i przekładni łańcuchowej obracającej tylne koło. Jest to eponim, czyli wyraz pochodzący od nazwy własnej – brytyjskiej fabryki pojazdów mechanicznych Rover, założonej w 1877 roku, która pod koniec XIX wieku rozpoczęła taśmową produkcję rowerów. Angielski wyraz rover oznacza wędrowca, włóczęgę.

Drewniane bicykle pojawiły się na ziemiach polskich w latach 60. XIX w. Nazywano jewelocypedami (od fr. vélocipède, etymologicznie szybkie stopy), kołopedami (polsko-francuska hybryda), a nawet samochodami lub z rosyjska – samojazdami.

Przed końcem stulecia upowszechniły się jeszcze inne nazwy udoskonalonego technicznie pojazdu: cykl i jego polski odpowiednik koło, ponadto kołowiec (punktem wyjścia były dwukołowiec i trójkołowiec, polskie odpowiedniki bicykla i trycykla), a także rower.

Jazdę na rowerze uprawiano wtedy dla celów rekreacyjnych lub sportowych i określano jako sport cyklowy, sport kołowy, cyklizm, cyklistykę lub kolarstwo. Jej amatorów nazywano cyklistami, bicyklistami, kołowcami, kołownikami lub kolarzami. Słowo rowerzysta jest późniejsze, chyba dopiero międzywojenne.

Ze względu na wysoką cenę rowerów – porównywalną z miesięczną pensją księgowego – jazda na kole była zajęciem elitarnym. Świadectwem tego jest skład osobowy towarzystw kolarskich, które powstały w latach 80. XIX wieku w Warszawie, Lwowie, Krakowie i Łodzi: wśród ich założycieli i członków byli arystokraci, właściciele ziemscy, przemysłowcy, kupcy, lekarze, literaci. Honorowymi członkami Warszawskiego Towarzystwa Cyklistów byli m.in. Bolesław Prus i Henryk Sienkiewicz.

Entuzjaści nowego sportu podnosili jego walory zdrowotne, wychowawcze i towarzyskie (pisano, że rower demokratyzuje stosunki społeczne), nie brak było też przeciwników jazdy na rowerze, którzy widzieli w niej zagrożenie dla zdrowia i porządku publicznego oraz skarżyli się na utrudnienia, jakie rower stwarzał dla pojazdów zaprzęgowych. Niechęć do rowerzystów przeradzała się niekiedy w agresję, np. uczestnicy wycieczki rowerowej do Płocka, zorganizowanej przez WTC w 1886 r., narzekali na dzikość mieszkańców tego miasteczka, którzy w cyklistach upatrywali antychrystów. Zdarzało się, że na wsi poszczuto rowerzystę psem lub obrzucono kamieniami.

W miarę upływu czasu rowery potaniały, upowszechniły się jako wygodne narzędzie komunikacji, a jazda na nich przestała być zajęciem elitarnym.

Kim jest cyklista?

Etymologia słowa cyklista

Cyklista to osoba uprawiająca sport kolarski, jeżdżąca na rowerze. Termin ten pojawił się najwcześniej i dziś jest już przestarzały. Jeszcze Doroszewski w swoim słowniku pisał o słowie cyklista, że jest coraz bardziej wypierane przez wyraz kolarz, który właśnie zaczyna się upowszechniać.

Termin cyklista

Według Uniwersalnego słownika języka polskiego cyklista to słowo przestarzałe, kwerendy w Korpusie języka polskiego i w Internecie pokazują jednak, że jest wciąż żywe, odnoszone do realiów współczesnych, używane zwłaszcza w publicystyce – jako synonim rowerzysty – dla ożywienia narracji. Godne uwagi jest, że nie tylko dawne, ale i nowe kluby rowerowe mają w nazwie słowo cyklista, zwykle w towarzystwie przymiotnika od nazwy miasta lub regionu.

Wyraz cyklista pochodzi z fr. cycliste, co od rzeczownika cycle, dawnej nazwy roweru, powstałej przez skrócenie słowa bicycle – bicykl lub tricycle trycykl, a ostatecznie od łac. cyclus i gr. kuklos krąg, okrąg.

Słowo używane od drugiej połowy XIX wieku, w słownikach z początków XX wieku przytaczane z definicją: jeździec na cyklu.
Zanotowane tam z wyrazami cyklistkacyklistowskicyklizm (ze znamiennym przykładem: Ma i cyklizm swoich przeciwników), cyklodrom oraz cykl rower.

Definicje synonimiczne  –  kolarski (…) cyklistowski, kolarstwo (…) sport cyklistowski  – sugerują, że cyklista na początku XX w. był wyrazem bardziej rozpowszechnionym od kolarza.

Stan ten utrzymał się chyba do połowy XX wieku, skoro w słowniku Doroszewskiego w 1958 roku w haśle cyklista napisano: kolarz (ten wyraz coraz bardziej się upowszechnia, wypierając wyraz hasłowy).

BEZPŁATNE WARSZTATY KOREKTORSKIE

Zapisz się na warsztaty korektorskie i zdobywaj doświadczenie już teraz.
Raz w tygodniu otrzymasz ćwiczenie bezpośrednio na Twój adres e-mail.

Zawodowy rowerzysta

W obecnych słownikach często definiuje się kolarza jako zawodowego rowerzystę.

Termin kolarz

Słownik języka polskiego PWN definiuje kolarza jako tego, który uprawia jazdę na rowerze jako sport wyczynowy,  dawniej: ten, który jeździ na welocypedzie, rowerze, cyklista. Słowo stylistycznie nacechowane, używane najczęściej w tekstach prasowych.

Etymologia słowa kolarz

Słowo pochodzi od słowa koło, dawnej nazwy roweru, będącej przekładem fr. cycle lub nm. Rad, skrót od Fahrrad. Odpowiednik fr. cycliste i nm. Radfahrer.

Słowo obecne w polszczyźnie od drugiej połowy XIX wieku, z początku rzadsze od cyklisty, o czym świadczą synonimiczne definicje z początków XX wieku: „kolarski (…) cyklistowski”, „kolarstwo (…) sport cyklistowski”. Gdy w połowie XX w. cyklista staje się słowem przestarzałym, jego zakres dzielą między siebie kolarzrowerzysta: pierwsze słowo odnosi się do sportowców, drugie do uczestników ruchu drogowego (występuje w Prawie o ruchu drogowym) i innych osób jadących na rowerze.

 

A konotacje? Cyklista jeździ w cyklistówce, kolarz na kolarzówce, a rowerzysta? On po prostu ma rower.

Przy okazji polecam wszystkim rower – do szkoły, do pracy, na zakupy, na spotkanie, na wycieczkę. Zdrowo i tanio. Lubicie jeździć na rowerze?

 

Bibliografia

Kurek A., Początki kolarstwa w działalności Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Rzeszowie w latach 1886–1914 (w:) Z tradycji kolarstwa na ziemiach polskich w Galicji i na Podkarpaciu (1867–2007). W 140. rocznicę kolarstwa w Polsce, red. K. Obodyński, S. Zaborniak. Rzeszów: Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2007, s. 106–135.

Markiewicz H. Romanowski A., Skrzydlate słowa. Wielki słownik cytatów polskich i obcych. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2005.

NKJP: Narodowy Korpus Języka polskiego, http://www.nkjp.pl.

hasło Rower, w: W. Kopaliński Słownik eponimów, czyli wyrazów odimiennych, PWN 2006.

SJPDor: Słownik języka polskiego, red. W. Doroszewski, t. 1–11. Warszawa: PWN, 1958–1969.

SWar: Słownik języka polskiego, red. J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki, t. 1–8. Warszawa, 1900–1927.

Tuszyński B., 100 lat Warszawskiego Towarzystwa Cyklistów. 100 lat kolarstwa polskiego. Warszawa: WTC, 1986.

USJP: Uniwersalny słownik języka polskiego, red. S. Dubisz, t. 1–6. Warszawa: PWN, 2003.

 

warsztaty korektorksie baner wpisy

Patrycja Bukowska

Pracuję jako redaktor, korektor i szkoleniowiec. Na co dzień dbam o teksty moich klientek i pomagam im spełnić marzenia o własnej książce. Jako mentor wspieram początkujące korektorki i uczę je, jak zarabiać na czytaniu. Pokazuję, że korekta jest prestiżowym i dobrze płatnym zawodem, który może być świetnym sposobem na życie.

 

Przeczytaj  też

Whiskey whisky nierówna

Whiskey whisky nierówna

Czytałam jakiś czas temu bardzo ciekawy raport o konsumpcji alkoholi premium w Polsce. Czasem autorzy pisali whisky, a czasem whiskey. Początkowo myślałam, że to błąd i zaczęłam poprawiać. Zastanawiasz się, która forma jest poprawna? W tym wpisie wszystko Ci wyjaśnię. Koniecznie przeczytaj, bo nawet doświadczeni korektorzy wpadają w tę pułapkę.

czytaj dalej
Kobieta niejedno ma imię

Kobieta niejedno ma imię

Czy wiesz, że jeszcze w XVII w. określenie kobieta było obraźliwe? Stosowało się je jako wyzwisko, głównie w środowisku mieszczańskim. Obecnie jest najpopularniejszym i nienacechowanym określeniem przedstawicielki płci pięknej. Jak jeszcze nazywano kobietę?Zacznijmy...

czytaj dalej

1 komentarz

  1. Anna Stranc

    Dziękuję za wszystkie informacje. Cenne i ciekawe.