Kolęda – co to właściwie znaczy? Historia i znaczenie słowa

Kolęda to jedno z tych słów, które wydają się oczywiste. Śpiewamy kolędy w grudniu, słyszymy je w radiu i kościołach, nucimy przy choince. A jednak mało kto wie, że pierwotnie kolęda nie była pieśnią bożonarodzeniową.

Sprawdź, skąd pochodzi to słowo i jak zmieniało swoje znaczenie na przestrzeni wieków.

Pochodzenie słowa „kolęda” – od rzymskich calendae do chrześcijańskiej pieśni   

Słowo „kolęda” pochodzi od łacińskiego calendae, co w kalendarzu rzymskim oznaczało pierwszy dzień każdego miesiąca. Szczególnie uroczyście obchodzono calendae Januariae (styczeń). W tym czasie składano sobie życzenia, obdarowywano się drobnymi prezentami i śpiewano pieśni. To właśnie te pieśni dały początek temu, co później nazwano kolędą.

Słowianie zaadaptowali ten termin do swoich zimowych obrzędów związanych z przesileniem zimowym (Gody). Pierwotnie kolęda nie była pieśnią o narodzinach Chrystusa, lecz rzeczownikiem oznaczającym noworoczny dar, wizytę u sąsiadów z życzeniami pomyślności lub samą czynność obchodzenia domów. Chrześcijaństwo nadało tym tradycjom nowy sens, wypełniając starożytne formy treścią biblijną.

Złoty wiek polskiej kolędy

Pierwsze polskie kolędy zaczęły powstawać już w średniowieczu. Najstarsza zapisana, Zdrów bądź, Królu Anjelski, pochodzi z 1424 roku, jednak prawdziwy rozkwit nastąpił w baroku. To wtedy ukształtował się unikalny styl polskich kolęd, który wyróżnia je na tle innych narodów.

Wiele kolęd przybrało rytm narodowych tańców – poloneza (np. W żłobie leży), mazura czy kujawiaka. Słowa do kolęd pisali wybitni poeci, tacy jak Piotr Skarga, Franciszek Karpiński (Bóg się rodzi) czy Teofil Lenartowicz (Mizerna cicha).

Kolęda a pastorałka – czy to to samo?

Choć dziś często używamy tych słów zamiennie, kolęda i pastorałka nie są tym samym. Kolęda ma charakter religijny – opowiada o narodzinach Jezusa i jest trwale związana z liturgią oraz tradycją kościelną. Jej treść koncentruje się na wydarzeniu biblijnym i ma wymiar modlitewny. Pastorałka natomiast ma charakter ludowy. Bywa żartobliwa, obyczajowa, a jej bohaterami są pasterze, ich codzienność, radości i emocje towarzyszące Bożemu Narodzeniu. Dlatego każda pastorałka jest pieśnią bożonarodzeniową, ale nie każda pieśń bożonarodzeniowa jest kolędą w ścisłym sensie.

Bóg się rodzi – kolęda jako manifest narodowy

W okresach zaborów i wojen kolędy w Polsce pełniły funkcję nieoficjalnego hymnu. Patriotyczne wersje znanych pieśni podtrzymywały ducha narodu. Najlepszym przykładem jest kolęda Bóg się rodzi, nazywana „królową polskich kolęd”. 

To arcydzieło polskiej liryki religijnej napisał Franciszek Karpiński pod koniec XVIII wieku (opublikowana w 1792 roku). Poeta stworzył tekst oparty na licznych oksymoronach (np. „Moc truchleje”, „Blask ciemnieje“, „Ogień krzepnie”), aby podkreślić cud wcielenia Boga. Melodia utworu jest utrzymana w rytmie uroczystego poloneza, co nadało mu godny, niemal hymniczny charakter. Dzięki swojej ostatniej zwrotce („Podnieś rękę, Boże Dziecię, błogosław ojczyznę miłą”) kolęda ta stała się dla Polaków modlitwą narodową – towarzyszyła im w najtrudniejszych chwilach historii.

Cicha noc (Stille Nacht)

Powstała w 1818 roku w małej austriackiej miejscowości Oberndorf bei Salzburg. Autorem słów był wikariusz Józef Mohr, a muzykę skomponował organista Franz Xaver Gruber. Legenda głosi, że utwór powstał w pośpiechu, ponieważ myszy przegryzły miech w organach i potrzebna była pieśń, którą można wykonać przy akompaniamencie gitary.

Cicha noc zyskała światową sławę dzięki wędrownym grupom śpiewaczym z Tyrolu i stała się symbolem pokoju, co pokazało m.in. jej wspólne śpiewanie przez żołnierzy wrogich armii podczas rozejmu bożonarodzeniowego w 1914 roku.

Tradycja, która nie gaśnie

Współcześnie kolęda wciąż pełni trzy kluczowe funkcje:

1. religijną: jest modlitwą i upamiętnieniem narodzin Jezusa.

2. społeczną: wspólne kolędowanie przy wigilijnym stole buduje więzi rodzinne.

3. duszpasterską: wizyta popularnie nazywana „kolędą”, podczas której ksiądz odwiedza parafian, błogosławiąc ich domy.

Czy wiesz, że?

Fryderyk Chopin wplótł motyw kolędy Lulajże, Jezuniu do swojego słynnego Scherza h-moll op. 20. To jeden z najbardziej wzruszających przykładów obecności kolędy w muzyce klasycznej.

Najczęściej zadawane pytania