Czy znasz te zwyczaje?
Święta Bożego Narodzenia trwają tylko dwa dni, ale wiąże się z nimi wiele zwyczajów. Wydaje Ci się, że wszystkie masz w małym palcu? Przygotowałam wyjątkowy świąteczny quiz. Jeśli chcesz się sprawdzić, zapraszam do zabawy!
Boże Narodzenie to wyjątkowy czas w roku – pełen magii, rodzinnej bliskości i tradycji, które kultywujemy od pokoleń. Poza wymiarem religijnym i rodzinnym te święta mają jeszcze jeden ważny aspekt – zwyczaje.
Choć same święta trwają zaledwie dwa dni, zwyczajów i obyczajów związanych z tym okresem jest niezwykle dużo. Czy zastanawialiście się kiedyś, skąd się one wzięły? Jak ewoluowały na przestrzeni wieków? Czy wiecie, że wiele z nich ma korzenie jeszcze w czasach wczesnochrześcijańskich, a nawet prasłowiańskich? Niestety niektóre już odeszły w niepamięć. A szkoda, bo są one częścią naszej kultury.
Skąd pochodzą nasze świąteczne tradycje?
12 potraw na wigilijnym stole
Jedną z najbardziej rozpoznawalnych polskich tradycji jest 12 potraw wigilijnych. Ta liczba ma symboliczne znaczenie – nawiązuje do 12 apostołów oraz 12 miesięcy w roku. W różnych regionach Polski dobór potraw może się różnić, ale idea pozostaje ta sama: każdego dania trzeba spróbować, aby zapewnić sobie pomyślność na cały nadchodzący rok.
Trudno precyzyjnie wskazać moment, w którym zwyczaj 12 dań wigilijnych utrwalił się w polskiej tradycji. Dawniej liczba i rodzaj potraw zależała w dużej mierze od regionu, statusu materialnego rodziny i lokalnych tradycji kulinarnych. W niektórych domach liczba dań była mniejsza, a w innych potraw na stole mogło być nawet więcej. Ostatecznie jednak liczba 12 stała się swoistym „kanonem”, symbolizującym pełnię i harmonię świątecznego stołu.
Do tradycyjnego menu należą:
- Barszcz czerwony z uszkami lub zupa grzybowa
- Karp – smażony, w galarecie lub po żydowsku
- Śledź w różnej postaci (w oleju, śmietanie, marynowany, po kaszubsku)
- Pierogi z kapustą i grzybami
- Gołąbki z kaszą i grzybami lub inne bezmięsne dania z kapustą
- Kulebiak (paszteciki z kapustą i grzybami)
- Łazanki z kapustą i grzybami
- Kutia (na wschodzie Polski), makiełki lub makówka na Śląsku – słodki deser z makiem
- Kompot z suszu (suszone śliwki, jabłka, gruszki)
- Sałatka jarzynowa lub inne dania warzywne
- Kapusta z grochem
- Chałka, piernik, sernik lub inne świąteczne ciasto
Opłatek
Zwyczaj łamania się opłatkiem sięga co najmniej XVIII wieku i do dziś jest szczególnie pielęgnowany w Polsce. W wielu domach opłatek bywa poświęcony przez kapłana i niesiony do domu w czasie Adwentu, co podkreśla religijny wymiar gestu.
Dzielenie się nim podczas Wigilii symbolizuje pojednanie, miłość, przebaczenie i jedność rodziny. Gdy bierzemy go do rąk i obdarowujemy nim bliskich, składamy sobie życzenia – zdrowia, pomyślności, zgody i wzajemnego szacunku. W ten sposób opłatek staje się nie tylko elementem tradycji, ale też pretekstem do szczerej rozmowy i umocnienia więzi.
Puste miejsce przy stole
Puste miejsce jest zazwyczaj interpretowane jako wyraz pamięci o bliskich, którzy odeszli, nie mogą być z nami z powodu odległości lub z innych powodów nie docierają na wieczerzę. Dawniej wierzono, że może ono służyć również niespodziewanemu przybyszowi. Mógł być nim strudzony wędrowiec, pielgrzym, a nawet duch przodka, który zapuka do drzwi w wigilijny wieczór. Przyjęcie go pod swój dach miało świadczyć o gościnności, miłosierdziu i otwartości serca.
Choinka – gość z Zachodu
Choinka jako symbol świąt nie jest rodzimym elementem polskiej tradycji. Zwyczaj dekorowania zielonego drzewka przyszedł do nas z Niemiec pod koniec XVIII wieku. Początkowo pojawiał się w domach zamożnych mieszczan i szlachty, głównie w większych miastach. Z czasem drzewko zyskało popularność w całym kraju i stało się nieodłączną częścią świątecznego pejzażu w niemal każdym polskim domu.
Początkowo choinki dekorowano prostymi, naturalnymi ozdobami – jabłkami, orzechami, papierowymi ozdóbkami czy słomianymi figurkami. Jabłka symbolizowały rajskie owoce, przypominając historię grzechu pierworodnego, a orzechy – siłę, mądrość i bogactwo. Z czasem zaczęto dodawać do nich świeczki, a po wynalezieniu elektryczności – lampeczki choinkowe, które rozświetlają drzewko i wnętrze domu ciepłym blaskiem. Wiele ozdób wykonywano własnoręcznie, co dodawało uroku i indywidualnego charakteru rodzinnej choince.
Dziś choinka nie tylko wprowadza świąteczny nastrój, lecz także jest symbolem życia, odradzania się oraz nadziei.
Kolędy i ich geneza
Trudno wyobrazić sobie Boże Narodzenie bez kolęd. Pierwsze wzmianki o kolędach na ziemiach polskich pochodzą już z czasów średniowiecza. Początkowo wykonywano je głównie w kościołach i klasztorach. Z czasem zaczęły pojawiać się również w domach, stając się ważnym elementem wspólnego świętowania.
Wielkim rozkwitem kolędy cieszyły się w XVII i XVIII wieku, kiedy to powstawały zarówno pieśni religijne, jak i utwory o charakterze bardziej świeckim, wzbogacane o motywy pasterskie, ludowe, a nawet historyczne.
Polskie kolędy często opowiadają o wydarzeniach związanych z narodzinami Chrystusa – Bożym Dzieciątkiem w stajence, hołdzie pasterzy i mędrców czy radości całego świata z przyjścia Zbawiciela. Nie brakuje w nich również elementów codziennego życia i folkloru: kolędnicy wędrowali po wsiach, śpiewając przy domach i stajniach, a w zamian otrzymywali drobne datki lub smakołyki. Dzięki temu kolędy stały się nie tylko pieśniami o treści religijnej, lecz także łącznikiem między ludową tradycją a duchowym wymiarem świąt.
Święty Mikołaj czy Gwiazdor?
W różnych regionach Polski prezenty przynosi kto inny: na Pomorzu Zachodnim i w Wielkopolsce znany jest Gwiazdor, w Małopolsce Aniołek, a w części kraju Dzieciątko. To ciekawe lokalne odmienności, które pokazują, jak język i tradycje wzajemnie na siebie oddziałują.
Święta w Polsce dawniej i dziś
Obchody Bożego Narodzenia zmieniały się wraz z przemianami społecznymi i kulturowymi. W czasach PRL-u niektóre tradycje były marginalizowane, a święta miały często bardziej świecki niż religijny charakter. Obecnie coraz częściej łączymy rodzime zwyczaje z obcymi inspiracjami. Tak powstają nowe świąteczne rytuały – od ekologicznych choinek, przez niekonwencjonalne menu wigilijne (np. sajgonki zamiast barszczu), po świętowanie w egzotycznych zakątkach świata.
Święta w innych częściach świata
Boże Narodzenie to nie tylko polskie tradycje.
W ten sposób tradycje przeplatają się z nowoczesnością, pokazując, że Boże Narodzenie ma wiele twarzy.
A jeśli temat zwyczajów interesuje Cię również od strony językowej, to przeczytaj artykuł poświęcony pisowni nazw świąt i zwyczajów.
Polecam Ci też tekst o językowych dylematach ze Świętym Mikołajem.
Jeśli masz jeszcze chwilę, to posłuchaj też odcinka podcastu Audycje Kulturalne, w którym Bratek Robotycki z Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie opowiada o spędzaniu świąt po swojemu, prezentach (oraz ich braku) i sajgonkach podanych podczas wigilijnej kolacji.
