Trzech Kr贸li czy Trzech Kr贸l贸w

W zwi膮zku z uroczysto艣ci膮 Trzech Kr贸li cz臋sto pojawiaj膮 si臋 w膮tpliwo艣ci o charakterze j臋zykowym. Nie wiemy, czy to uroczysto艣膰 Trzech Kr贸li, czy Trzech Kr贸l贸w. Chcesz pozna膰 w艂a艣ciw膮 form臋? Zapraszam do lektury!

Trzech Kr贸li to 艣wi臋to obchodzone na pami膮tk臋 wizyty trzech kr贸l贸w (zwanych te偶 magami lub m臋drcami) w Betlejem. Od kilku lat 6 stycznia jest dniem wolnym od pracy. Chrze艣cijanie i prawos艂awni 艣wi臋tuj膮 wtedy Objawienie Pa艅skie. Z tym dniem wi膮偶e si臋 wiele zwyczaj贸w, ale nie o nich chc臋 dzi艣 opowiedzie膰. Tematem tego artyku艂u jest pisownia nazwy 艣wi臋ta, poniewa偶 cz臋sto budzi ona watpliwo艣ci.

Sk膮d w nazwie 艣wi臋ta pojawi艂a si臋 forma kr贸li, skoro dope艂niacz liczby mnogiej rzeczownika kr贸l to kr贸l贸w? Mamy na przyk艂ad cykl rysunk贸w Jana Matejki znany pod nazw膮 Poczet kr贸l贸w i ksi膮偶膮t polskich.

Powia艂o w膮tpliwo艣ciami? 
Spiesz臋 z odpowiedzi膮.

Trzech kr贸li czy Trzech Kr贸l贸w? Kt贸ra nazwa 艣wi臋ta jest poprawna?

Odpowied藕 jest zaskakuj膮ca.

Podstawow膮 form膮 dope艂niacza liczby mnogiej rzeczownika kr贸l w znaczeniu osobowym jest (tychkr贸l贸w. Jednak w nazwie 艣wi臋ta Trzech Kr贸li pojawia si臋 wyj膮tek 鈥 dawna, umotywowana historycznie forma kr贸li. Wyst臋puje ona tylko w wyra偶eniu oznaczaj膮cym 艣wi臋to (Trzech Kr贸li), w pozosta艂ych wypadkach m贸wimy: kr贸l贸w, nawet je艣li chodzi o Kacpra, Melchiora i Baltazara. 

Sp贸jrz na przyk艂ady:

Przez 1700 lat Egipcjanie chowali swych zmar艂ych kr贸l贸w w piramidach i grobowcach. 
Dolina Kr贸l贸w znajduje si臋 na lewym brzegu Nilu.
Niemo偶liwa jest sytuacja, 偶e na szachownicy nie ma kr贸li.
Przygl膮daj膮c si臋 kartom czterech kr贸li, mo偶na zauwa偶y膰, 偶e kr贸l kier jako jedyny nie ma w膮s贸w.


Trzech Kr贸li 鈥 troch臋 historii

Sk膮d wi臋c si臋 ta forma wzi臋艂a?

W pocz膮tkowym etapie rozwoju polszczyzny sp贸艂g艂oska 鈥瀕鈥 by艂a mi臋kka, a wszystkie wyrazy ko艅cz膮ce si臋 na 鈥-l鈥 mia艂y ko艅c贸wk臋 鈥-i鈥: kr贸li, k膮koli, wentyli, b贸li, patroli. Do tej pory kilka rzeczownik贸w rodzaju m臋skiego ko艅cz膮cych si臋 na 鈥-l鈥 ma w dope艂niaczu l. mn. w艂a艣nie 鈥-i鈥, np. cale 鈥 calimole (jednostka chemiczna) 鈥 moli, sobole 鈥 soboli.

Jednak na przestrzeni lat sp贸艂g艂oska 鈥瀕鈥 stwardnia艂a, zacz臋to wi臋c do niej dodawa膰 dope艂niaczow膮 ko艅c贸wk臋 鈥-贸w鈥: kr贸l贸w, b贸l贸w (obok wci膮偶 poprawnej formy b贸li), wentyl贸w (obok wentyli), patrol贸w (obok patroli).

Czasem pewna archaiczna forma gramatyczna utrzymuje si臋 w konkretnym wyra偶eniu lub zwrocie, zwykle ze wzgl臋du na jego cz臋ste u偶ycie i tradycj臋. Takich przypadk贸w w j臋zyku znajdziemy wiele. W nazwie 艣wi臋ta u偶ywamy wi臋c zwyczajowo tej w艂a艣nie historycznej formy. W innych kontekstach stosujemy standardow膮 ko艅c贸wk臋 -贸w.

Forma kr贸l贸w odnosi si臋 do rzeczownika osobowego, gdy mamy na my艣li w艂adc贸w albo mistrz贸w jakiej艣 dziedziny. Natomiast form臋 kr贸li 鈥 stosujemy, gdy chodzi nam o figury karciane, szachowe lub kr贸liki. W nazwie 艣wi臋ta mamy wyj膮tek 鈥 zachowana archaiczn膮 form臋.

Dlaczego kr贸l zmieni艂 form臋?

Mo偶e zastanawiasz si臋, dlaczego ko艅c贸wka 鈥-贸w鈥 zacz臋艂a wypiera膰 ko艅c贸wk臋 鈥-li鈥.

Profesor Miodek uwa偶a, 偶e jest ona bardziej atrakcyjna, wyrazista, niepowtarzaj膮ca si臋 w 偶adnym innym przypadku gramatycznym.

Trzech Kr贸li 鈥 podsumowanie

Przyznasz, 偶e j臋zyk polski jest czasem nieprzewidywalny. Liczba rozterek i dylemat贸w potwierdza, 偶e opanowanie zasad pisowni mo偶e sprawia膰 problemy. Na szcz臋艣cie nie trzeba wszystkiego zapami臋tywa膰 鈥 z pomoc膮 przychodz膮 nam s艂owniki, specjalistyczne artyku艂y i wypowiedzi j臋zykoznawc贸w. Je艣li si臋 zastanawiasz, sk膮d czerpa膰 wiedz臋 o j臋zyku, to zajrzyj do artyku艂u na moim blogu. Zebra艂am w nim najbardziej wiarygodne 藕r贸d艂a. Mam nadziej臋, 偶e i tym razem rozwia艂am Twoje w膮tpliwo艣ci.

Obraz na ok艂adce: Hieronim Bosch, Pok艂on trzech kr贸li, Muzeum Prado.

Patrycja Bukowska