Kiedy stawiamy przecinek przed聽czy?

Przecinek przed czy sp臋dza Ci sen z powiek? W tym artykule znajdziesz odpowied藕 na swoje pytanie. Wyja艣niam zasady interpunkcji i analizuj臋 przyk艂ady.

Przecinek przed czy

Polska interpunkcja mo偶e wzbudza膰 emocje! J臋zykowe dylematy s膮 przedmiotem dyskusji wielu os贸b, kt贸re interesuj膮 si臋 poprawno艣ci膮 j臋zykow膮. Je艣li jeste艣 w tym gronie, pewnie masz ju偶 za sob膮 niejedn膮 przepraw臋 z interpunkcj膮. Na pewno nieraz przysz艂o ci si臋 mierzy膰 z k艂opotliwym przecinkiem przed czy. Wci膮偶 masz w膮tpliwo艣ci? Przeczytaj artyku艂 i dowiedz si臋, jak zapanowa膰 nad interpunkcj膮.

Dlaczego stawiamy przecinek przed czy?

Przecinek jest znakiem wielofunkcyjnym. Pe艂ni rol臋 separatora i zwykle pojawia si臋 mi臋dzy dwoma segmentami wypowiedzenia po to, by je przeci膮膰, czyli rozdzieli膰. Zasady, kt贸re si臋 do niego odnosz膮, s膮 tak z艂o偶one, 偶e dla wielu os贸b jest on zmor膮. Istnieje wiele wyj膮tk贸w. Trudno to wszystko zapami臋ta膰. Prawda jest taka, 偶e nie musisz tego wszystkiego uczy膰 si臋 na pami臋膰! Musisz jednak wiedzie膰, gdzie szuka膰 informacji. I zrozumie膰 zasady.

Wiele os贸b dobrze kojarzy, 偶e przecinki nale偶y stawia膰 np. w zdaniach z艂o偶onych podrz臋dnie. Zazwyczaj pami臋tamy te偶 o tym, by przecinkami rozdziela膰 powt贸rzenia lub wyliczenia. Czasem jednak mo偶na si臋 w tych zasadach pogubi膰. W tym artykule przedstawi臋 Ci regu艂y dotycz膮ce stawiania przecink贸w przed s艂owem czy. Zanim jednak zajmiemy si臋 samym przecinkiem, zatrzymajmy si臋 na chwil臋 przy zagadkowym czy 鈥 co to jest?

Czy 鈥 partyku艂a czy sp贸jnik?

W nag艂贸wku pojawi艂o si臋 kilka trudnych poj臋膰. Spokojnie, wszystkie wyja艣ni臋. S艂owo czy mo偶e pe艂ni膰 zar贸wno funkcj臋 partyku艂y, jak i sp贸jnika. 

Kiedy wstawia膰 przecinek Bookowska
  • Partyku艂a聽jest nieodmienn膮 cz臋艣ci膮 mowy. To ona modyfikuje znaczenie wyraz贸w lub ca艂ego zdania. Nie mo偶e by膰 wypowiedziana oddzielnie, poniewa偶 sama w sobie niewiele znaczy, np. w zdaniu Czy to jest prawda? wspomniana cz膮stka czy pe艂ni tam funkcj臋 pytajn膮. Co wi臋cej, bez reszty s艂贸w traci sens. Czy to czy mo偶na usun膮膰? Tak 鈥 wtedy otrzymamy pytanie retoryczne: To jest prawda?聽
  • Sp贸jniki聽natomiast 艂膮cz膮 wyrazy, zdania lub konstrukcje i okre艣laj膮 relacje mi臋dzy nimi (roz艂膮czne lub 艂膮czne). S艂owo czy r贸wnie偶 wyst臋puje w tej roli. Wtedy zachowuje si臋 tak jak inne sp贸jniki 鈥 tak偶e w kontek艣cie interpunkcyjnym. Sp贸jnik czy mo偶e spe艂nia膰 w zdaniu wiele funkcji: wprowadza膰 zdania podrz臋dne, wsp贸艂rz臋dne, cz艂ony zdania, mo偶e by膰 sp贸jnikiem roz艂膮cznym (wskazuj膮cym dwie wykluczaj膮ce si臋 mo偶liwo艣ci).聽

Kiedy stawiamy przecinek przed czy?

Przecinek przed czy wstawiamy najcz臋艣ciej ze wzgl臋du na kontekst sk艂adniowy. W niekt贸rych sytuacjach jest on konieczny, w innych za艣 niepo偶膮dany. To, czy go powinni艣my wstawi膰, zale偶y przede wszystkim od funkcji, jak膮 wyraz ten pe艂ni w wypowiedzeniu, ale tak偶e i od tego, czy w danym zdaniu pojawia si臋 w danej roli po raz pierwszy. 

Skomplikowane? 

Pociesz臋 Ci臋. Tak naprawd臋 istniej膮 tylko dwa przypadki, w kt贸rych przecinka przed czy nie stawiamy. 

Ale zacznijmy od sytuacji, w kt贸rych ten przecinek powinien si臋 pojawi膰.

Przecinek przed czy powinien si臋 pojawi膰, gdy:

  • czy powtarza si臋 w zdaniu w tej samej funkcji, np. 
    Czy idziesz, czy zostajesz? (ale: Idziesz czy zostajesz?)
    Czy sernik, czy szarlotka 鈥 ka偶de ciasto ch臋tnie zjem.
  • czy wprowadza zdanie podrz臋dne, np.聽
    Nie wiem, czy jasno wyt艂umaczy艂am zasady interpunkcji.
    Zapyta艂a mnie wczoraj, czy chc臋 si臋 ni膮 spotka膰.
    Powiedz mi, czy chcesz zosta膰 korektork膮.
    _________________

    Zauwa偶, 偶e w tak skonstruowanym zdaniu nie stawiamy na ko艅cu znaku zapytania. Zdanie podrz臋dne jest tu pytaniem zale偶nym.聽
  • czy wprowadza dopowiedzenie b膮d藕 wtr膮cenie, np.
    Nie lubi臋 zimy, czy te偶 raczej tych聽zimnych聽dni.聽
    Chcia艂a聽o tym聽porozmawia膰, czy mo偶e raczej聽wy偶ali膰 si臋.

Kiedy nie stawiamy przecinka przed czy?

Tu temat zamyka si臋 w dw贸ch zasadach. Przecinka przed czy nie stawiamy, gdy: 

  • znaczeniowo przypomina sp贸jniki typu lub, albo, i, np.聽
    Na placu zabaw by艂y karuzele, zje偶d偶alnie czy samochodziki.
    Lubi臋 zwierz臋ta 鈥 koty czy psy.

    W takich sytuacjach czy zachowuje si臋 podobnie jak te sp贸jniki.
  • jest sp贸jnikiem roz艂膮cznym dla dw贸ch zda艅 wsp贸艂rz臋dnych, np.
    Wychodzisz czy zostajesz?聽
    Jedziemy samochodem czy autobusem?

Problematyczne przyk艂ady

Pokazane powy偶ej przyk艂ady s膮 do艣膰 proste. Jednak wielu osobom sprawia k艂opot rozr贸偶nienie, jak膮 funkcj臋 pe艂ni w zdaniu powt贸rzone czy. Mo偶na je zinterpretowa膰 dwojako i od tego zale偶y, czy zdecydujemy si臋 postawi膰 przecinek.

Jak stwierdzi膰, czym jest to powt贸rzone czy?

Sp贸jrz na przyk艂ad:

Zastanawia艂 si臋, czy na pla偶臋 wzi膮膰 ze sob膮 koc czy le偶ak.

Przed drugim czy nie wstawiamy przecinka, poniewa偶 ma ono inne znaczenie ni偶 to pierwsze 鈥 dotyczy wyboru mi臋dzy kocem a le偶akiem, a nie og贸lnie tego, nad czym si臋 kto艣 zastanawia. 

wskaz贸wka Bookowska.plJe艣li czy jest sp贸jnikiem roz艂膮cznym i pojawia si臋 w wypowiedzeniu po raz pierwszy w tej funkcji,
to nie stawiamy przed nim przecinka.

Przyjrzyjmy si臋 trudniejszej sytuacji.

S艂owo czy mo偶e wyst臋powa膰: 

  • jako partyku艂a pytaj膮ca: Czy chcesz do艂膮czy膰 do Klubu Korektor贸w?

    Tutaj sprawa jest prosta. W tym zdaniu czy  jest partyku艂膮 pytaj膮c膮. Pojawia si臋 na pocz膮tku zdania. Przecinka nie wstawiamy.
  • jako sp贸jnik wprowadzaj膮cy zdanie podrz臋dne: Zastanawiam si臋, czy chcesz do艂膮czy膰 do Klubu Korektor贸w.

    Co si臋 tutaj sta艂o? Dodajemy zdanie nadrz臋dne (Zastanawiam si臋) i wtedy przed czy wprowadzaj膮cym zdanie podrz臋dne (chcesz do艂膮czy膰 do Klubu Korektor贸w) stawiamy przecinek.
  • jako sp贸jnik wprowadzaj膮cy zdanie wsp贸艂rz臋dne roz艂膮czne: Zastanawiam si臋, czy chcesz teraz do艂膮czy膰 do Klubu Korektor贸w ju偶 teraz czy wolisz poczeka膰, a偶 sko艅czysz kurs.

    W tym przyk艂adzie pierwsze czy wprowadza zdanie podrz臋dne, drugie czy natomiast wprowadza zdanie wsp贸艂rz臋dne roz艂膮czne.

I kolejny przyk艂ad:

Musia艂a zdecydowa膰, czy ma ochot臋 na wakacje wyjecha膰 w g贸ry czy nad morze, czy nad jeziora.

W tym zdaniu o prawid艂owym postawieniu przecink贸w decyduje to, jak sklasyfikujemy poszczeg贸lne s艂owa. Pierwsze czy wprowadza zdanie podrz臋dne. Kolejne (przed fraz膮 nad morze) wyst臋puje jako sp贸jnik wprowadzaj膮cy cz艂on wsp贸艂rz臋dny. Mimo 偶e to s艂owo pojawia si臋 po raz drugi, jest to ju偶 funkcjonalnie inne czy. Natomiast ostatnie czy jest tutaj dopowiedzeniem, powt贸rzonym czy w funkcji sp贸jnika.

Przecinek przed czy  鈥 podsumowanie

Niekt贸rzy m贸wi膮, 偶e stawianie przecink贸w przed czy to zmora polskiej interpunkcji. Mam nadziej臋, 偶e 艂atwiej Ci b臋dzie opanowa膰 te zasady i ju偶 wiesz, kiedy stawia si臋 przecinki przed czy. W razie w膮tpliwo艣ci si臋gaj do sprawdzonych 藕r贸de艂 i nie b贸j si臋 pyta膰. Im lepiej opanujesz podstawy, tym szybciej zaczniesz stawia膰 przecinki w odpowiednich miejscach. Je艣li masz ochot臋 na kolejn膮 dawk臋 wiedzy, si臋gnij do nast臋pnego artyku艂u i dowiedz si臋, kiedy u偶ywa膰 my艣lnika.

Literatura

S艂ownik ortograficzny PWN z zasadami pisowni i interpunkcji
E. Pola艅ski, M. szopa, E. Dere艅, Poradnik interpunkcyjny, Katowice 2010
T. Karpowicz, Polszczyzna wzorcowa w praktyce zawodowej redaktor贸w, Warszawa 2020
Polszczyzna na co dzie艅, red. M. Ba艅ko, Warszawa 2022

Patrycja Bukowska