fbpx

Cyklista jeździ w cyklistówce,

kolarz na kolarzówce, 

a rowerzysta?

 

Cyklista, rowerzysta i kolarz. Niby używa się ich jako synonimów, a jednak... Z każdym z tych słów wiąże się jakaś historia.

Rowerzysta to termin uniwersalny, neutralny znaczeniowo i stylistycznie oznacza «osobę jadącą na rowerze». Cyklista i Kolarz są już nacechowane i obarczone konotacjami.

Skąd się wziął rower?

Rzeczownik rower jest definiowany jako jednośladowy pojazd drogowy o dwóch kołach jednakowej średnicy napędzany siłą mięśni ludzkich za pomocą pedałów i przekładni łańcuchowej obracającej tylne koło. Jest to eponim, czyli wyraz pochodzący od nazwy własnej – brytyjskiej firmy Rover, założonej w 1877 roku fabryki pojazdów mechanicznych, która pod koniec XIX wieku rozpoczęła taśmową produkcję rowerów. Angielski wyraz rover oznacza ‘wędrowca, włóczęgę’.

Drewniane bicykle pojawiły się na ziemiach polskich w latach 60. XIX w. Nazywano jewelocypedami (od fr. vélocipède, etymologicznie ‘szybkie stopy’), kołopedami (polsko-francuska hybryda), a nawet samochodami lub z rosyjska – samojazdami.

Przed końcem stulecia upowszechniły się jeszcze inne nazwy udoskonalonego technicznie pojazdu: cykl i jego polski odpowiednik koło, ponadto kołowiec (punktem wyjścia były dwukołowiec i trójkołowiec, polskie odpowiedniki bicykla i trycykla), a także rower.

Jazdę na rowerze uprawiano wtedy dla celów rekreacyjnych lub sportowych i określano jako sport cyklowy, sport kołowy, cyklizm, cyklistykę lub kolarstwo. Jej amatorów nazywano cyklistami, bicyklistami, kołowcami, kołownikami lub kolarzami. Słowo rowerzysta jest późniejsze, chyba dopiero międzywojenne.

Ze względu na wysoką cenę rowerów – porównywalną z miesięczną pensją księgowego – jazda ‘na kole’ była zajęciem elitarnym. Świadectwem tego jest skład osobowy towarzystw kolarskich, które powstały w latach 80. XIX wieku w Warszawie, Lwowie, Krakowie i Łodzi: wśród ich założycieli i członków byli arystokraci, właściciele ziemscy, przemysłowcy, kupcy, lekarze, literaci. Honorowymi członkami Warszawskiego Towarzystwa Cyklistów byli m.in. Bolesław Prus i Henryk Sienkiewicz.

Entuzjaści nowego sportu podnosili jego walory zdrowotne, wychowawcze i towarzyskie (pisano, że rower demokratyzuje stosunki społeczne), nie brak było też przeciwników jazdy na rowerze, którzy widzieli w niej zagrożenie dla zdrowia i porządku publicznego oraz skarżyli się na utrudnienia, jakie rower stwarzał dla pojazdów zaprzęgowych. Niechęć do rowerzystów przeradzała się niekiedy w agresję, np. uczestnicy wycieczki rowerowej do Płocka, zorganizowanej przez WTC w 1886 r., „narzekali na dzikość mieszkańców tego miasteczka, którzy w cyklistach upatrywali antychrystów”. Zdarzało się, że na wsi poszczuto rowerzystę psem lub obrzucono kamieniami.

W miarę upływu czasu rowery potaniały, upowszechniły się jako wygodne narzędzie komunikacji, a jazda na nich przestała być zajęciem elitarnym.

Kim jest cyklista?

Etymologia słowa cyklista

Cyklista to «osoba uprawiająca sport kolarski, jeżdżąca na rowerze». Termin ten pojawił się najwcześniej i dziś jest już przestarzały. Jeszcze Doroszewski w swoim słowniku pisał o słowie ‘cyklista’, że jest coraz bardziej wypierane przez wyraz ‘kolarz’, który właśnie zaczyna się upowszechniać.

Termin cyklista

Według Uniwersalnego słownika języka polskiego cyklista to słowo przestarzałe, kwerendy w korpusie języka polskiego i w internecie pokazują jednak, że jest wciąż żywe, odnoszone do realiów współczesnych, używane zwłaszcza w publicystyce – jako synonim rowerzysty – dla ożywienia narracji. Godne uwagi jest, że nie tylko dawne, ale i nowe kluby rowerowe mają w nazwie słowo cyklista, zwykle w towarzystwie przymiotnika od nazwy miasta lub regionu.

Wyraz cyklista pochodzi z fr. cycliste, co od rzeczownika ‘cycle’, dawnej nazwy roweru, powstałej przez skrócenie słowa bicycle – ‘bicykl’ lub tricycle ‘trycykl’, a ostatecznie od łac. cyclus i gr. kuklos ‘krąg, okrąg’.

Słowo używane od 2. poł. XIX w., w słownikach z początków XX wieku przytaczane z definicją: jeździec na cyklu.
Zanotowane tam z wyrazami cyklistkacyklistowskicyklizm (ze znamiennym przykładem: Ma i cyklizm swoich przeciwników), cyklodrom oraz cykl ‘rower’.

Definicje synonimiczne  –  kolarski (…) cyklistowski, kolarstwo (…) sport cyklistowski  – sugerują, że cyklista na początku XX w. był wyrazem bardziej rozpowszechnionym od kolarza.

Stan ten utrzymał się chyba do połowy XX w., skoro w Słowniku Doroszewskiego w 1958 roku w haśle cyklista napisano: kolarz (ten wyraz coraz bardziej się upowszechnia, wypierając wyraz hasłowy).

Zawodowy rowerzysta

W obecnych słownikach często definiuje się kolarza jako „zawodowego” rowerzystę.

Termin kolarz

Słownik języka polskiego PWN definiuje kolarza jako tego, który «uprawia jazdę na rowerze jako sport wyczynowy»,  dawniej: „ten, co jeździ na welocypedzie, rowerze, cyklista”. Słowo stylistycznie nacechowane, używane najczęściej w tekstach prasowych.

Etymologia słowa kolarz

Słowo pochodzi od słowa koło, dawnej nazwy roweru, będącej przekładem fr. cycle lub nm. Rad, skrót od Fahrrad. Odpowiednik fr. cycliste i nm. Radfahrer.

Słowo obecne w polszczyźnie od 2. poł. XIX w., z początku rzadsze od cyklisty, o czym świadczą synonimiczne definicje z początków XX wieku: „kolarski (…) cyklistowski”, „kolarstwo (…) sport cyklistowski”. Gdy w połowie XX w. cyklista staje się słowem przestarzałym, jego zakres dzielą między siebie kolarz i rowerzysta: pierwsze słowo odnosi się do sportowców, drugie do uczestników ruchu drogowego (występuje w Prawie o ruchu drogowym) i innych osób jadących na rowerze.

 

A konotacje? Cyklista jeździ w cyklistówce, kolarz na kolarzówce, a rowerzysta? On po prostu ma rower.

Przy okazji polecam wszystkim rower – do szkoły, do pracy, na zakupy, na spotkanie, na wycieczkę. Zdrowo i tanio. Lubicie jeździć na rowerze?

 

Bibliografia

Kurek A., Początki kolarstwa w działalności Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Rzeszowie w latach 1886–1914 (w:) Z tradycji kolarstwa na ziemiach polskich w Galicji i na Podkarpaciu (1867–2007). W 140. rocznicę kolarstwa w Polsce, red. K. Obodyński, S. Zaborniak. Rzeszów: Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2007, s. 106–135.

Markiewicz H. Romanowski A., Skrzydlate słowa. Wielki słownik cytatów polskich i obcych. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2005.

NKJP: Narodowy Korpus Języka polskiego, http://www.nkjp.pl.

hasło Rower, w: W. Kopaliński Słownik eponimów, czyli wyrazów odimiennych, PWN 2006.

SJPDor: Słownik języka polskiego, red. W. Doroszewski, t. 1–11. Warszawa: PWN, 1958–1969.

SWar: Słownik języka polskiego, red. J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki, t. 1–8. Warszawa, 1900–1927.

Tuszyński B., 100 lat Warszawskiego Towarzystwa Cyklistów. 100 lat kolarstwa polskiego. Warszawa: WTC, 1986.

USJP: Uniwersalny słownik języka polskiego, red. S. Dubisz, t. 1–6. Warszawa: PWN, 2003.

 Jeśli chcesz otrzymywać teksty o tym, jak pisać z klasą i bajecznym urokiem, dołącz do newslettera i odbierz prezent – 47 słów, dzięki którym Twój tekst będzie pełny blasku.

Pobierz darmową listę!

Dowiedz się, gdzie najczęściej ukrywają się błędy! Jest tak dużo różnego rodzaju błędów, że ciężko pamiętać o wszystkich jednocześnie.
Gdy skupimy się na błędach stylistycznych, mogą umknąć nam przecinki. A gdy będziemy sprawdzać literówki, nie zauważymy błędów merytorycznych.
Chcesz zobaczyć, jak ja sobie z tym radzę?

Udało Ci się zapisać!

Pobierz darmowy poradnik i poznaj 7 sposobów na zdobywanie klientów

Ty też możesz założyć firmę i zacząć zarabiać na czytaniu. Dowiedz się, jak zdobywać dobrze płacących klientów! Podzielę się z tobą moim 12-letnim doświadczeniem. W gronie moich klientów są takie firmy, jak Qatar Airways, Allianz BZ WBK (obecnie Santander), KPMG, Volvo, ONZ, Volkswagen, PKN Orlen. Zdradzę Ci, co trzeba zrobić, by zbudować pokaźne portfolio.

Udało Ci się zapisać!

Pobierz darmowy poradnik dla piszących

Praca redaktora polega na usuwaniu barier, które zakłócają komunikację między autorem a czytelnikiem. Chcesz poznać zabójców Twoich tekstów? Pokażę Ci, na co musisz zwrócić uwagę, poprawiając tekst. Nie ma znaczenia, czy jest to artykuł na blogu czy praca naukowa. Aby teksty, które poprawiasz, miały klasę i bajeczny urok, zastosuj wskazówki, którymi się dzielę.

Udało Ci się zapisać!

Pobierz praktyczną tabelę

Czy kropka może być przed przecinkiem? A cudzysłów po średniku? Praktyczna tabela, dzięki której wszystko stanie się jasne.

Udało Ci się zapisać!