Barburka czy Barbórka – jak się pisze nazwę górniczego święta?

W 2007 roku po wielu latach zmieniono w Warszawie nazwę ulicy z Barburki na Barbórki. I zrobiło się gorąco. Jak powinno się poprawnie zapisywać nazwę święta górniczego: Barburka czy Barbórka? A może poprawny jest zapis małą literą? Dzień Górnika zachęca do tego, by przyjrzeć się tej sprawie.

Barbórka – jak pisać

Barbórka – ortograficzny dylemat językoznawców

Zacznijmy od tego, że nie można mówić o błędzie ortograficznym w tak napisanej nazwie ulicy. Z błędem bowiem mamy do czynienia tylko wtedy, gdy ktoś napisze jakiś wyraz bądź grupę wyrazów niezgodnie z obowiązującymi w danym momencie zasadami pisowni. Jeśli kiedykolwiek trafiła w Twoje ręce przedwojenna książka czy gazeta, z pewnością udało Ci się dostrzec niejedno odstępstwo od dzisiejszych reguł. Nie mówisz jednak w takiej sytuacji o błędzie, bo wiesz, że masz do czynienia ze starym tekstem.

Z pisownią nazwy ulicy Barburka jest podobnie.

Gdy nadawano tę nazwę, prof. Witold Doroszewski, redaktor największego XX-wiecznego słownika języka polskiego, zalecał taką właśnie pisownię:

W pisowni polskiej można zauważyć tendencję do wprowadzania litery „u” zamiast „o” kreskowanego w wypadkach, gdy „u” nie wymienia się z „o”.
Tą samą zasadą kierowano się w 1936 r., gdy przeprowadzono reformę ortograficzną i zmieniono brózda, chróst na bruzda, chrust, bo w tych wyrazach samogłoska „u” nie wymienia się na „o”. W wyrazie Barburka natomiast u wymienia się na „a” (Barbara).
Jest to wymiana (oboczność) wyjątkowa i nie usprawiedliwia ona przyjęcia pisowni Barbórka.

W latach 50. za formę ogólnopolską uznawano barbarkę, zapisywaną małą literą zgodnie z zasadą, że nazwy obrzędów, zabaw i zwyczajów zapisuje się małymi literami (np. andrzejkimikołajkiwalentynki), barburka natomiast była traktowana jako regionalizm.

Po latach dyskusji i protestów społecznych (szczególnie mocne były one wśród Ślązaków) językoznawcy zmienili zdanie. Komisja Kultury Języka PAN wprowadziła w 1971 roku korektę ortograficzną, a Słownik poprawnej polszczyzny z 1973 roku pod red. Doroszewskiego i Kurkowskiej oraz Słownik ortograficzny Szymczaka z 1975 roku ostatecznie zaakceptowały formę z „ó”.

Decyzja o zmianie nazwy ulicy w 2007 roku była więc trochę spóźniona…

Dlaczego zmieniono pisownię nazwy górniczego święta?

Dobrze wyjaśnia to prof. Jan Miodek w swojej książce Odpowiednie dać rzeczy słowo:

Jest to ukłon w stronę śląskiej tradycji, w której funkcjonuje postać Barbora [!] i wywiedziona z niej – umotywowana morfologicznie – Barbórka. Święto górnicze i nazwa ze śląskim regionem są genetycznie związane, dobrze się więc stało, że uszanowano tradycję lokalną, przekształconą w zwyczaj ogólnopolski.

Maciej Malinowski tłumaczy na swoim blogu, że litera „ó”  w nazwie Barbórka jest wynikiem historycznego zjawiska fonetycznego, istnienia kiedyś w języku polskim tzw. iloczasu, czyli długiego i krótkiego wymawiania samogłosek.

Znalazłam kiedyś w rodzinnym księgozbiorze słownik z 1985 roku autorstwa Ewy i Feliksa Przyłubskich Język polski na co dzień. Jak widać, w tamtych czasach nowinki nie rozchodziły się tak szybko – kilkanaście lat po ogłoszeniu zmian wciąż można było znaleźć poprzednią wersję zapisu.

Barbórka – jak się pisze? Przez „ó” czy przez „u”?

Święto górników nie wzbudza już dziś aż tylu wątpliwości. Nazwa ul. Barburki jest jedynie ortograficznym archaizmem. We współcześnie wydanych słownikach znajdziemy jednoznaczną odpowiedź na interesujące nas pytanie – jedyną poprawną formą zapisu jest Barbórka. Gdyby dziś ktoś – pisząc o święcie św. Barbary – napisał Barburka, popełniłby błąd ortograficzny.

Uporządkujmy więc zasady pisowni:

  • Wyraz Barbórka  to nazwa własna górniczego święta obchodzonego 4 grudnia z okazji dnia św. Barbary.
  • Wyraz barbórka używany jest w odniesieniu do zabaw i zwyczajów związanych z tym świętem.

Święto górnika – życzenia

Wiesz już, jaka jest historia zmian pisowni i jak poprawnie zapisać nazwę górniczego święta oraz zwyczajów z nim związanych.

Zwyczajowo 4 grudnia, gdy obchodzone jest wspomnienie świętej Barbary, życzy się górnikom, aby zawsze bezpiecznie kończyli pracę i szczęśliwie wracali do bliskich.

Coraz częściej przesyłamy sobie życzenia e-mailowo, poprzez SMS-y lub telefonicznie. Nie oznacza to jednak, że w tej sytuacji powinniśmy zrezygnować z przestrzegania zasad pisowni i dobrego stylu. Mam nadzieję, że zaproponowane życzenia będą dla Ciebie inspiracją. Śmiało z nich korzystaj!

Jeśli masz w rodzinie lub wśród znajomych górnika i chcesz mu złożyć życzenia, pamiętaj o kilku ważnych zasadach:

  • Dostosuj styl wypowiedzi do odbiorcy i formy przekazu.
  • Pisz prostym językiem. Jasne komunikaty są w cenie!
  • Uważaj na błędy – w razie wątpliwości sięgaj do wiarygodnych źródeł.

Życzenia dla górników

Z okazji Barbórki – święta górników – składamy Wam najserdeczniejsze życzenia! Oby satysfakcja, szacunek innych i godna płaca były najlepszą formą podziękowania za Wasz wysiłek. Życzymy wszelkiej pomyślności! Tyle samo wyjazdów na powierzchnię, ile zjazdów!

Z okazji Twojego święta, życzę Ci zdrowia, satysfakcji z pracy i godziwego wynagrodzenia. Niech każdy zjazd pod ziemię zakończy się szczęśliwie powrotem do rodziny. Niech św. Barbara nigdy Cię nie opuszcza!

Źródła

  1. Jan Miodek, Odpowiednie dać rzeczy słowo, Wrocław 1987, s. 249–250.
  2. Ewa i Feliks Przyłubscy, Język polski na co dzień, Warszawa 1985.
Patrycja Bukowska