Co jadamy w t艂usty czwartek?

W zwi膮zku z t艂ustym czwartkiem cz臋sto zastanawiamy si臋, sk膮d si臋 wzi膮艂 ten zwyczaj i co jadaj膮 Polacy w ten dzie艅. P膮czki, faworki, kreple czy si臋 chrust? Chcesz si臋 dowiedzie膰? Zapraszam do lektury!

Co jadamy w t艂usty czwartek

Ostatni czwartek przed 艢rod膮 Popielcow膮 w Polsce to czas, w kt贸rym rz膮dz膮 p膮czki, faworki, donuty, oponki i r贸偶e karnawa艂owe. Sprawd藕, kiedy wypada t艂usty czwartek 2023 i sk膮d si臋 wzi臋艂a ta tradycja.

T艂usty czwartek to w kalendarzu chrze艣cija艅skim ostatni czwartek przed wielkim postem. Nazywany by艂 kiedy艣:

  • zapustami,
  • mi臋sopustem,
  • ostatkami,
  • karnawa艂em.

Towarzyszy艂y im r贸偶ne zabawy. Je艣li chcesz si臋 dowiedzie膰, jaka jest historia karnawa艂u, przeczytaj artyku艂: Sk膮d si臋 wzi膮艂 karnawa艂? Etymologia, historia i zwyczaje.

T艂usty czwartek 鈥 pochodzenie 艣wi臋ta

Tradycja 艣wi臋towania t艂ustym jedzeniem ostatniego dnia przed wielkim postem zosta艂a zaczerpni臋ta z czas贸w przedchrze艣cija艅skich. W ten spos贸b 偶egnano wtedy zim臋 i przygotowywano si臋 na nadej艣cie wiosny.

Je偶eli chodzi o sam t艂usty czwartek, to jest on elementem znacznie szerszego zjawiska 鈥 schy艂ku karnawa艂u, dni zabaw i ta艅c贸w, charakterystycznych nie tylko dla kultury polskiej, lecz tak偶e dla ca艂ej przechodz膮cej do postu kultury chrze艣cija艅skiej 鈥 od Wenecji po Rio de Janeiro.

Dlaczego lubiono wtedy zjada膰 p膮czki? Kiedy艣 40-dniowy post by艂 przestrzegany o wiele bardziej restrykcyjnie. Dlatego uwa偶ano, 偶e trzeba si臋 przed nim naje艣膰 do syta. Na wystawnych ucztach serwowano pieczone mi臋sa, chleb i wino. Wtedy te偶 pojawi艂 si臋 pierwszy p膮czek, czyli rodzaj wytrawnego ciasta chlebowego nadziewanego mi臋sem, skwarkami lub s艂onin膮. Na wsi pojawi艂y si臋 pod koniec XIX i na pocz膮tku XX wieku.

Od kiedy 艣wi臋tujemy t艂usty czwartek ze s艂odkimi p膮czkami?

Zwyczaj jedzenia w t艂usty czwartek p膮czk贸w zadomowi艂 si臋 w Polsce ju偶 w XVI wieku, ale raczej w miastach i na dworach. S艂odkie nadzienie zyska艂y najprawdopodobniej w XVII wieku dzi臋ki wp艂ywom kuchni arabskiej, kt贸ra przenikn臋艂a do Francji. Wtedy zacz臋to przyrz膮dza膰 l偶ejsze i apetyczniejsze w wygl膮dzie ciasto dro偶d偶owe. W anonimowej publikacji Moda bardzo dobra sma偶enia r贸偶nych konfet贸w i innych s艂odko艣ci, spisanej w 1686 roku, pojawiaj膮 si臋 s艂odkie p膮czki z nadzieniem.

Ksi膮dz J臋drzej Kitowicz, dokumentuj膮cy zachowania znane za czas贸w kr贸la Augusta III, w Opisie obyczaj贸w pisa艂: 

[鈥 staro艣wiecki p膮czek m贸g艂 podsini膰 oko, a dzi艣 p膮czek jest tak pulchny, tak lekki, 偶e 艣cisn膮wszy go w r臋ku znowu si臋 rozci膮ga i p臋cznieje, jak g膮bka do swojej obj臋to艣ci, a wiatr zdmuchn膮艂by go z p贸艂miska.

P贸藕niej zacz臋to wype艂nia膰 p膮czki jednym orzechem lub migda艂em. I to nie wszystkie. Zabawa polega艂a na tym, 偶eby trafi膰 na bu艂eczk臋 z niespodziank膮 w 艣rodku. Wr贸偶y艂o to szcz臋艣cie i dostatek. Zapewne od tego zwyczaju wzi臋艂o si臋 przekonanie, 偶e je艣li w t艂usty czwartek nie zje si臋 ani jednego p膮czka, przez ca艂y rok nie b臋dzie nam dopisywa艂o szcz臋艣cie.Mo偶e dlatego w ten dzie艅 statystyczny Polak zjada 2,5 p膮czka, a wszyscy Polacy razem w tym czasie poch艂aniaj膮 ich prawie 100 milion贸w.

P膮czki, kreple, faworki czy chrust?

Na 艢l膮sku p膮czek jest znany pod nazw膮 krepel. Nazwa ta ma dawne pochodzenie. Wed艂ug wydanej w 1714 r. we Frankfurcie i Lipsku Kroniki 艣l膮skiej (Der Schlesischen Kern-Chronicke) w odr臋bnym 艣l膮skim j臋zyku u偶ywanym w mowie i sztuce (poezji) istnia艂o od dawna s艂owo Kraeppel. Krepel, podobnie jak 偶ym艂a (bu艂ka), to s艂owa u偶ywane przez Miko艂aja Reja (呕ywot cz艂owieka poczciwego). S膮 staropolskie, cho膰 krepel ma niemiecki rodow贸d. W j臋zyku niemieckim nie ma jednego okre艣lenia na taki wyr贸b cukierniczy, a s艂owo Pfannkuchen mo偶e oznacza膰 zar贸wno p膮czek, jak i nale艣nik.

wskaz贸wka Bookowska.plNazwy zwyczaj贸w, obrz臋d贸w zapisujemy ma艂ymi literami. Dlatego poprawna forma to: t艂usty czwartek. Wi臋cej na ten temat przeczytasz w artykule po艣wi臋conym pisowni nazw i zwyczaj贸w.

Historia fawork贸w

T艂usty czwartek to nie tylko p膮czki. Jadamy tak偶e faworki.

S膮 to tradycyjne, chrupkie ciastka o s艂odkim smaku, w kszta艂cie z艂o偶onej kokardki, sma偶one w t艂uszczu i posypywane cukrem pudrem. Znane s膮 w Polsce, na Litwie oraz w Niemczech. Najcz臋艣ciej spo偶ywane w czasie karnawa艂u i t艂ustego czwartku lub na ostatki. Wyraz polski zosta艂 zapo偶yczony z j臋z. francuskiego faveur i oznacza w膮sk膮 wst膮偶eczk臋, tasiemk臋 jedwabn膮. Okre艣lenie to jest u偶ywane dopiero od lat 30. ubieg艂ego stulecia. Wcze艣niejsza nazwa to po prostu 鈥 chrust lub chru艣cik.

Jak g艂osi legenda, faworki by艂y dzie艂em przypadku.

Niedo艣wiadczony pomocnik cukiernika przez nieuwag臋 upu艣ci艂 fragment ciasta przygotowanego z my艣l膮 o p膮czkach wprost do rozgrzanego t艂uszczu. Boj膮c si臋 reakcji mistrza, czym pr臋dzej posypa艂 usma偶ony warkocz cukrem pudrem i w ten spos贸b nie tylko uratowa艂 swoj膮 posad臋, lecz tak偶e stworzy艂 pierwszego faworka.

Co jada polonia w t艂usty czwartek?

W innych krajach p膮czki r贸偶ni膮 si臋 nieco od polskich. R贸偶nica ta wynika z u偶ywania specjalnej m膮ki i troch臋 innego sposobu sma偶enia w t艂uszczu.

W ten spos贸b s膮 sma偶one Berliner Pfannkuchen, mniej t艂uste p膮czki niemieckie, znane te偶 w Portugalii jako Bolas de Berlim, we Francji 鈥 Boule de Berlin, a w Finlandii 鈥 Berliininmunkki.

W Rosji ich nazwa 锌芯薪褔懈泻懈 鈥 poncziki 鈥 jest najbardziej zbli偶ona do stosowanej w Polsce.

W Izraelu s膮 sufgania (hebrajski: 住讜驻讙谞讬讬讛), kt贸re s膮 podobne do niemieckiego wariantu, a tak偶e ponczkes (驻旨讗指谞讟砖拽注住), kt贸re wprowadzili polscy 呕ydzi i s膮 podobne do polskich p膮czk贸w.

W臋gierskie farsangi f谩nk s膮 bez nadzienia, bo podaje si臋 je osobno, na s膮siednim na talerzu.

W kulturze ameryka艅skiej p膮czki s膮 znane jako doughnuts (donut) i maj膮 posta膰 pier艣cienia z dziurk膮 w 艣rodku (tj. torusa). Ostatnio jednak furor臋 robi膮 w艂a艣nie nasze 鈥瀙aczki鈥.

Jak p膮czek w ma艣le

Znane jest powiedzenie: czu膰 si臋 jak p膮czek w ma艣le. Co to w艂a艣ciwie znaczy? Po raz pierwszy takiego okre艣lenia u偶y艂 Miko艂aj Rej w 呕ywocie cz艂owieka poczciwego.

Je偶eli m贸wimy, 偶e kto艣 czuje si臋, wygl膮da lub 偶yje jak p膮czek w ma艣le, to znaczy, 偶e jego kondycja psychiczna, fizyczna i materialna s膮 doskona艂e.

Czuj si臋 wi臋c 鈥 przynajmniej dzisiaj 鈥 jak p膮czek w ma艣le.

T艂usty czwartek 鈥 podsumowanie

Przyznasz, 偶e j臋zykowe podr贸偶e w czasie i po mapie pomagaj膮 nam zrozumie膰, sk膮d si臋 wzi臋艂y nasze zwyczaje i dlaczego wygl膮daj膮 tak, a nie inaczej. T艂usty czwartek to pewnie najpracowitszy dzie艅 w roku w ka偶dej cukierni. Nic w tym dziwnego 鈥 te s艂odkie przysmaki najlepiej smakuj膮 w艂a艣nie dzi艣! Koniecznie daj zna膰, co jadasz w t艂usty czwartek? P膮czki, faworki, chrust, chru艣ciki czy kreple?

Patrycja Bukowska