Jak stosować cudzysłów

Poznaj najważniejsze informacje o cudzysłowie i o tym, jak go poprawnie stosować.

Jak stosować cudzysłów

Cudzysłów to nikczemny znak.

Po pierwsze: odmiana tego wyrazu nie jest dla wszystkich oczywista. Nie uwierzę, że nigdy, ani przez moment, nie zawahałaś się, która forma jest poprawna: w cudzysłowiu czy w cudzysłowie? Bez cudzysłowu czy bez cudzysłowia?

Po drugie: cudzysłów »występuje« ‘w’ «kilku» „różnych” ‚dziwnych’ „formach”. Kiedy którą można zastosować? A gdy pojawi się cytat w cytacie?

Po trzecie: są dwie frakcje. Do jednej należą Ci, którzy o cudzysłowie zapomnieli albo świadomie go wykluczyli. Do drugiej natomiast ci, którzy odkryli ten znak i stosują go namiętnie.
Do której grupy należysz? A może jesteś w centrum?

Dziś rozpracujemy cudzysłów raz na zawsze.

Skąd pochodzi cudzysłów?

Wymyślił go pod koniec XVIII wieku pijar, poeta, pedagog, a także językoznawca Onufry Kopczyński*, który wszystkie ówczesne znaki przestankowe (również myślnik i przecinek), usystematyzował w Gramatyce dla szkół narodowych.

Jak odmieniać cudzysłów

Zacznijmy od pierwszej nikczemności, czyli od odmiany.

Mam dla Ciebie wskazówkę: Cudzysłów odmienia się jak rów. Gdy będziesz mieć wątpliwości, przypomnij sobie odmianę tego rzeczownika.

A poniżej, żeby nie było wątpliwości, zamieszczam odmianę wyrazu cudzysłów.

Liczba pojedyncza

M. cudzysłów
D. cudzysłowu (nie: cudzysłowia)
C. cudzysłowowi
B. cudzysłów
N. cudzysłowem
Ms. w cudzysłowie (nie: w cudzysłowiu)
W. cudzysłowie!

Liczba mnoga

M. cudzysłowy
D. cudzysłowów
C. cudzysłowom
B. cudzysłowy
N. cudzysłowami
Ms. w cudzysłowach
W. cudzysłowy!

Jak wygląda cudzysłów

Kolejna nikczemność to wygląd. Wbrew pozorom sprawa nie jest taka prosta. Cudzysłów jest na tyle nikczemny, że składa się z dwóch części: otwierającej i zamykającej. Stawiamy go oczywiście bezpośrednio obok wyrazu lub wyrażenia, bez spacji:

  • „apostrofowy” – najczęściej używany w języku polskim. Część otwierająca jest na dole, a część zamykająca – na górze.
  • »niemiecki« – cudzysłów ostrokątny; możesz go użyć do specjalnych wyróżnień w tekście i wtedy, gdy pojawi się konieczność wprowadzenia cudzysłowu w cudzysłowie, np. Jeden ze znanych pisarzy powiedział: „Mój ulubiony film to »Titanic«”.)
  • «francuski» – tę wersję zapisu możesz zastosować do wyodrębniania znaczeń w tekstach naukowych, słownikach – jeśli więc nie przygotowujesz właśnie nowej wersji encyklopedii, to raczej Ci się nie przyda. No chyba że piszesz wiersz, bo używa się go także do wyodrębniania partii dialogowych i przytoczeń w poezji.
  • ‘definicyjny’ – cudzysłów definicyjny, używany w tekstach naukowych.
  • “amerykański” (czasem zapisywany także jako ”cudzysłów” – są to symbole oznaczające jednostki geograficzne oznaczenia sekund i cali – ta forma jest traktowana jako błąd. 

Masz jeszcze większą ochotę na pisanie i wykorzystywanie smakowitych wskazówek interpunkcyjnych? Jeśli czujesz niedosyt, przeczytaj artykuł o tym, kiedy używać myślnika.

W czym Ci pomoże cudzysłów

Potrzebny Ci jest przede wszystkim wtedy, gdy chcesz zacytować czyjąś wypowiedź:

„Uprzejmie wyjaśniam, że moje konto na Facebooku zostało zhakowane, a Twittera w ogóle nie używam” – napisała w oświadczeniu Szonert-Binienda.

W cudzysłów ujmujesz też tytuły czasopism, artykułów:

Sławny artykuł „Wasz prezydent — nasz premier” ukazał się w „Gazecie Wyborczej”.

Pamiętaj! Możesz pominąć cudzysłów, jeśli przytoczenie cudzych słów wyróżnione zostało w tekście w jakiś inny sposób, na przykład kursywą.

Często zapominamy, że cudzysłów możemy wykorzystywać również do wyodrębniania wyrazów, jeśli na przykład chcemy zaznaczyć:

  • definicje i pojęcia; wyrazy, które są przedmiotem rozważań:
    Wyraz „biznesmenka” — moim zdaniem — przyjmie się w języku polskim.
  • wyrazy obce stylistycznie, na przykład kolokwializmy. Jeśli chcesz napisać w swoim tekście jakiś wyraz potoczny, bo właśnie on najbardziej Ci pasuje, ale czujesz, że w poważnej pracy nie powinien się taki znaleźć – weź go w cudzysłów, to proste!
  • znaczenie przenośne i ironiczne. Cudzysłów krzyczy do czytelnika: „Uwaga! Nie bierz tego dosłownie!”.

Popatrz na przykłady:

Ojcowie miasta zabrali się wreszcie do zrobienia porządku z zabytkiem.

Ojcowie miasta zabrali się wreszcie do zrobienia porządku z „zabytkiem”.

Czujesz różnicę? Cudzysłów wiele potrafi.

Jak napisał kiedyś Stanisław Jerzy Lec: „Jedenaste: Nie cudzysłów!”.

Nie nadużywaj cudzysłowów.

Jak wstawiać cudzysłów

Tylko nieliczne edytory tekstu potrafią wstawiać prawidłowe polskie cudzysłowy. Na szczęście Word daje taką możliwość.
W wielu sytuacjach trzeba jednak wstawiać cudzysłowy ręcznie.

W systemie Windows odbywa się to następująco (na klawiaturze numerycznej):

  • cudzysłów otwierający (dolny): lewy Alt + 0132;
  • cudzysłów zamykający (górny): lewy Alt + 0148.

Na szczęście Apple umożliwia dostęp do polskich cudzysłowów – wstawianie ich jest równie łatwe jak wpisywanie polskich znaków:

  • Option ⌥ + [: cudzysłów otwierający;
  • Option ⌥ + Shift ⇧ + [: cudzysłów zamykający.


Jak widzisz, możesz bez większego problemu wstawiać poprawne cudzysłowy.

Osoby, które zajmują się profesjonalnym składem publikacji, mają do dyspozycji identyczną klawiaturę, mimo to radzą sobie doskonale z cudzysłowami. W profesjonalnie złożonych książkach zazwyczaj nie znajdziesz błędnie wstawionych znaków. Dlaczego tak samo nie miałby wyglądać artykuł czy post w internecie? 

A jeśli znasz osoby, które mają problem z poprawnym wstawianiem cudzysłowów, poleć im ten artykuł.


* Onufry Kopczyński, a właściwie Andrzej Kopczyński był autorem pierwszego podręcznika gramatyki języka polskiego, napisanego na polecenie Komisji Edukacji Narodowej. W podręczniku wprowadził polską terminologię gramatyczną. Za opracowanie Gramatyki dla szkół narodowych otrzymał z rąk Stanisława Augusta medal „Merentibus”. Kopczyński był też autorem Nauki czytania i pisaniaElementarza dla szkół parafialnych narodowych, opracowania metodyki w Przypisach dla nauczycieli. Po jego śmierci, w 1817 r., wydano Gramatykę języka polskiego.

Patrycja Bukowska