fbpx

Co musisz wiedzieć o orzeczeniu

By budować poprawne wypowiedzi, warto pochylić się nad gramatyką. Ostatnio pisałam o podmiocie. tym razem zajmiemy się orzeczeniem. To ono nazywa wykonywane czynności. Całe nasze życie składa się z czynności, procesów lub stanów, w jakich możemy się znajdować.

Czym jest orzeczenie i jakie formy przyjmuje? Jeśli nurtują Cię te pytania, zapoznaj się tym artykułem. 

Co to jest orzeczenie

Orzeczenie to część zdania, zwykle wyrażona czasownikiem w formie osobowej. Razem z podmiotem tworzą związek główny, czyli podstawową grupę składniową.

 Jaka jest jego rola?

To dzięki orzeczeniu dowiadujemy się, jakim czynnościom, zdarzeniom lub stanom podlega podmiot. Jest nieodzownym elementem każdego wypowiedzenia. Niektórzy mówią, że orzeczenie króluje w zdaniu. To prawda. Język potrzebuje orzeczenia. Gdybyśmy porzucili wszystkie orzeczenia we wszelkich wypowiedzeniach, nikt by zrozumiał intencji wypowiadanych przez nas słów, To właśnie ta część zdania pozwala nam budować sensowne i spójne komunikaty. 

 

Znajdź podmiot

Mam nadzieję, że wykorzystasz tę wiedzę w praktyce. Jeśli chcesz sprawdzić, czy o podmiocie wiesz już wszystko, spróbuj rozwiązać quiz.

Swoim wynikiem pochwal się w grupie Zapanuj nad słowami na Facebooku. Jeśli jeszcze Cię tam nie ma, koniecznie dołącz.

Rodzaje orzeczeń

Orzeczenie zwykle informuje nas o czynnościach lub zdarzeniach, które ktoś wykonuje. Okazuje się jednak, że w różnych wypowiedzeniach może przyjmować odmienne formy. Z tego względu wyróżniamy kilka rodzajów orzeczeń. W tym artykule postaram się prosto i przystępnie przedstawić Ci te najważniejsze. Będzie krótko i na temat. 

orzeczenie czasownikowe (proste)

Zacznijmy od podstaw. Orzeczenie czasownikowe wyrażone jest najczęściej za pomocą prostego jednowyrazowego czasownika, a pomiędzy nim a podmiotem zachodzi związek zgody. 

W zdaniu pojedynczym występuje jedno orzeczenie, np. Piotr zjadł obiad. W zdaniu złożonym występują co najmniej dwa orzeczenia, np. Piotr zjadł deser, który ugotowała mama.

Czasem jednak pojawia się w bardziej rozbudowanych formach.

Przykłady:

Śpiewaliśmy całą noc.

On by tego nie wziął!

Wczoraj sprzedano ten blok. 

    orzeczenie w formie bezokolicznika

    Niekiedy orzeczenie może odzwierciedlać subiektywne postawy mówiącego. W takich przypadkach funkcję orzeczenia przejmuje bezokolicznik.

     Przykłady:

    Tylko mi się nie spóźnić!

    Mieć znowu głowę pełną marzeń!

    Podać ciasto?

    Marchewkę drobno posiekać.

    orzeczenie imienne

    Być może dobrze pamiętasz ten podział ze szkoły. Orzeczenie imienne składa się z dwóch części: łącznikaorzecznika. Funkcję łącznika zwykle przejmuje osobowa forma czasownika „być”. Natomiast rola orzecznika przypada przymiotnikowi, zaimkowi, rzeczownikowi, liczebnikowi lub przysłówkowi. Łącznikiem może być również słowo posiłkowe „to”.

    Przykłady:

    Jej tata jest weterynarzem.

    Zosia jest wyjątkowa.

    Franek zostanie wkrótce lekarzem.

     

    Do orzeczeń złożonych należą również konstrukcje z czasownikiem fazowym
    typu zaczynać / kończyć albo czasownikiem modalnym typu mieć / móc / umieć.

    Przykłady:

    On zaczyna sprzątać.

    Ona umie malować.

      orzeczenie peryfrastyczne

      W tego rodzaju orzeczeniach użytych czasowników nie należy traktować dosłownie. Decydujące jest ich umowne znaczenie, na które wpływa np. kontekst kulturalny.

      Przykłady:

      Malwina wczoraj wyszła za mąż!

      Wreszcie Antek doszedł do głosu.

        podsumowanie

        Orzeczenie to najważniejsza część zdania. Razem z podmiotem tworzy podstawową grupę składniową. Jeśli chcesz wiedzieć, jak rozpoznać podmiot w zdaniu, przeczytaj artykuł na ten temat na moim blogu.

        Mam nadzieję, że powoli wszystko się rozjaśni.

        Podoba Ci się taka forma powtórzenia podstaw składni? Przyda Ci się ta wiedza w pracy? A może po prostu interesujesz się językiem polskim i chcesz się dowiedzieć czegoś nowego?

        Ten artykuł opracowałam na podstawie książki A. Nagórko, Podręczna gramatyka języka polskiego, Warszawa 2020, s. 287–290.

         

        –––––––––––

        Jeśli ten temat Cię zainteresował, napisz mi o tym. Włożyliśmy wiele wysiłku w przygotowanie tego artykułu, dlatego mam prośbę. Pomóż nam dotrzeć do innych osób, którym ta wiedza może się przydać. Jeśli uważasz, że te wskazówki są przydatne, podziel się informacją o tym wpisie w mediach społecznościowych.  Z góry bardzo dziękuję!