fbpx

Jak rozpoznać podmiot w zdaniu?

Wydaje się, że o podmiocie powiedziano już wszystko. Na pewno znasz ten termin ze szkoły. Pewnie wiesz, że podmiot może być logiczny, szeregowy lub domyślny. Być może pamiętasz podstawy, ale chcesz ugruntować swoją wiedzę.

Świetnie, że tu jesteś!

Tym wpisem rozpoczynamy nowy cykl artykułów, w którym – po kolei i w przyjazny sposób – rozprawimy się z elementami składowymi zdań. Dlaczego? Wiele osób ma problemy z interpunkcją, a jeśli chcesz panować nad przecinkami, musisz poznać zasady polskiej składni.

Co to jest podmiot

Podmiot to część zdania, która nazywa wykonawcę czynności. Może nim być osoba lub rzecz. Przypisuje mu się czynność, stan lub właściwość. Nie ma jednej definicji. Alicja Nagórko podaje, że podmiot jest tym, o czym się orzeka lub stanowi tyle, co temat wypowiedzenia*.

Jak go rozpoznać?

W zdaniu najczęściej jest nim:

  • rzeczownik;
  • przymiotnik;
  • zaimek;
  • liczebnik;
  • imiesłów przymiotnikowy.

Sporadycznie może w tej funkcji występować czasownik w bezokoliczniku.

Znajdź podmiot

Mam nadzieję, że wykorzystasz tę wiedzę w praktyce. Jeśli chcesz sprawdzić, czy o podmiocie wiesz już wszystko, spróbuj rozwiązać quiz.

Swoim wynikiem pochwal się w grupie Zapanuj nad słowami na Facebooku. Jeśli jeszcze Cię tam nie ma, koniecznie dołącz.

Podmiot gramatyczny

Formy mianownikowe pełnią funkcję podmiotu gramatycznego i mają wpływ na formę orzeczenia:

  • Jakub mówił.
  • Julia pisze.
  • Ty czytasz ten artykuł.

Podmiot zwykle stoi w pozycji akcentowanej. Wspomniane wyżej przykłady wskazują na celowo działającego wykonawcę czynności. 

Zdarza się jednak, że orzeczenie odwołuje do stanu lub procesu, na który podmiot nie ma wpływu:

  • Rzuca mną.
  • Strzyka mi w łokciu.
  • Nudzi mi się.

Zauważ, że w tych przypadkach podmiot, zamiast pozycji mianownikowej, przyjmuje formę przypadka zależnego. Co to oznacza? W przedstawionych sytuacjach może – w sposób bierny – bez kontroli podlegać jakiemuś działaniu.

Co ciekawe, tego rodzaju konstrukcje najczęściej stosuje się w wypowiedziach relacjonujących procesy fizjologiczne lub stany psychofizyczne. To, co je wyróżnia, to niezależny, umykający kontroli i przejmujący władzę nad podmiotem stan rzeczy.

Ważne! Zdania, choć mogą mówić o tym samym, łatwo przeredagować. Spójrz na przykład:

  • Chce jej się jeść (podmiot w celowniku).
  • Ona chce jeść (podmiot w mianowniku).

Czy widzisz różnicę? 

Podmiot logiczny

Czasem podmiot może przyjąć formę dopełniaczową. Określany jest wtedy mianem podmiotu logicznego. Ten rodzaj podmiotu nie ma wpływu na formę orzeczenia. Dzieje się tak w zdaniach wyrażających brak czegoś lub kogoś:

  • Nie ma truskawek.
  • Wystarczyło czasu.

Czasami podmiot logiczny może występować również w celowniku:

  • Jest mi gorąco.
  • Nie chce mi się spać.

Podmiot szeregowy

W funkcji podmiotu mogą też wystąpić grupy współrzędne – wtedy podmiot nazywa się podmiotem szeregowym.

Co wyróżnia ten rodzaj podmiotu?

Rodzaj i sposób połączeń. Możemy wyróżnić elementy połączone:

  • bezspójnikowo: Maki, stokrotki, chabry rosną na polskich łąkach.
  • spójnikiem łącznym: Fiona i Shrek spotkali się w lesie.
  • spójnikiem wyłączającym: Ani redaktor, ani korektor nie zobaczyli tego błędu.
  • spójnikiem rozłącznym: To mówił Miodek albo Bralczyk.
  • przyimkiem rządzącym formą narzędnika: Piotr z kotem weszli do ogrodu.

Podmiot szeregowy jako całość ma liczbę mnogą. Jednak, jak to zwykle bywa, są tu wyjątki.

Jeśli w strukturze podmiotu występują jednorodzajowe rzeczowniki abstrakcyjne, można go połączyć z orzeczeniem w liczbie pojedynczej:

Miłość i zgoda panowała w jego rodzinie.

Jeżeli podmiot jest rozwiniętym wyrażeniem przyimkowym składającym się z rzeczownika w mianowniku i wyrażenia z przyimkiem – wtedy możemy go połączyć z orzeczeniem w liczbie pojedynczej lub mnogiej.

Od czego zależy wybór?

Od tego, czy drugi składnik jest równorzędny hierarchicznie czy też jest składnikiem podrzędnym. Taki podmiot nazywamy podmiotem towarzyszącym:

  • Jacek z Agatą wzięli ślub.
  • Prezydent z małżonką udał się w podróż do Francji.

Czy zdanie może być bezpodmiotowe?

No właśnie. Jak to jest? Alicja Nagórko o tego rodzaju przypadkach mówi tak:

Wśród czasowników niewłaściwych znajdują się i takie, które mają zerową walencję. Mówi się o nich, że tworzą one zdania jednoczłonowe, pozbawione grupy podmiotu. Przy tym nie jest to ani wynikiem nacechowanej diatezy, ani blokady tej pozycji. Zerowa walencja wynika ze znaczenia tych predykatów. Wyróżniającą się grupę tworzą wśród nich określenia zjawisk atmosferycznych: Błyska się. Dnieje. Grzmi. Mży. Ściemnia się. Świtało*.

Brzmi groźnie? Spróbujmy to podsumować. Zdania bezpodmiotowe to takie, w których nie występują ani podmiot gramatyczny, ani podmiot domyślny. Mogą – choć nie muszą – zawierać podmiot logiczny. Często są nimi równoważniki zdań, a konstrukcje tego rodzaju opisują np.:

  • zjawiska meteorologiczne: Grzmi.
  • stany fizjologiczne, wrażenia zmysłowe: Jest dobrze.
  • wydarzenia losowe: Udało się.
  • zdania grzecznościowe: Proszę podejść.

Zamiast zakończenia

Podmiot ściśle łączy się z orzeczeniem. Jest bardzo ważnym elementem każdej wypowiedzi. W zdaniu przyjmuje różne formy: mianownikoweniemianownikowe. Wskazuje na sprawcę czynności. Zwykle łatwo go odnaleźć, choć czasem potrafi się ukrywać.

Mam nadzieję, że powoli wszystko się rozjaśni.

–––––––––––

Włożyliśmy wiele wysiłku w przygotowanie tego artykułu, dlatego mam prośbę. Pomóż nam dotrzeć do innych osób, którym ta wiedza może się przydać. Jeśli uważasz, że te wskazówki są przydatne, podziel się informacją o tym artykule w mediach społecznościowych.  Z góry bardzo dziękuję.